fbpx

T5, 23/07/2020 02:53

Mùa cá linh về

(Thủy sản Việt Nam) – Hàng năm kể từ con nước tháng 7, tháng 8 âm lịch, dọc theo hai bên bờ sông Tiền và sông Hậu, nhất là Đồng Tháp Mười và vùng Tứ giác Long Xuyên, cá linh bắt đầu tràn về các kinh rạch, ao hồ, đồng ruộng không biết cơ man nào mà kể, tạo cho không khí mùa nước nổi trở nên sôi động khác thường.

Cá linh và những huyền thoại

Trên dòng Cửu Long từ xa xưa đã có biết bao loài tôm cá hào sảng, trong đó có một loài cá bé bỏng có tên khoa học là Henicorhynchus siamensis, tiếng Khmer đọc là trêy – lênh. Trong dân gian có câu:

 

"Nước không chưn sao kêu nước      

đứng?

Con cò không nhác sao gọi

            cò ma?

Con cá không thờ sao gọi

            cá linh?…"

 

Câu ca đó đã có từ bao đời nay nhưng vẫn chưa ai tìm được đáp án mà chỉ có giai thoại kể rằng, lúc Nguyễn Ánh dùng thuyền từ Vàm Nao ra biển, trong lúc chuẩn bị rời bến thì có một con cá nhỏ nhảy vào mạn thuyền. Nguyễn Ánh linh cảm có việc không lành nên ra lệnh cho đoàn tùy tùng hoãn lại chuyến đi. Hôm sau, hỏi ra mới biết có quân Tây Sơn mai phục. Nếu như hôm đó thuyền không quay lại thì mọi người sẽ gặp nguy khốn. Để tỏ lòng tri ân một loài cá linh thiêng đã cứu đoàn thoát nạn, Nguyễn Ánh liền đặt tên cho loài cá đó là "cá linh".

Ngư dân vùng lũ đầu nguồn Đồng Tháp thăm dớn cá linh

Theo lời kể của các bậc tiền bối thì xưa kia, mỗi năm đến mùa nước nổi, dòng họ nhà cá linh đã trôi giạt theo dòng nước rồi tràn ngập trên các sông rạch và ruộng đồng. Trong suốt chặng đường chu du, từ con cá mén chúng đã trở thành con to bằng đầu ngón tay, ngón chân, để rồi đến nửa tháng 9 hoặc tháng 10 âm lịch, khi con nước giựt dần (nước kém), từng đàn cá linh đua nhau từ ruộng đồng, kênh rạch ào ạt tuôn ra sông cái, sông lớn để quay về thượng nguồn, người trong nghề gọi là "cá ra". Nắm bắt được quy luật tự nhiên của loài thủy sản bé bỏng này, bà con đã chuẩn bị hàng trăm hàng ngàn tay lưới dọc theo các tuyến sông, tuyến rạch để chặn đường đánh bắt. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của các ngư dân thì vào thời điểm cá đang ngược dòng tìm về "thủy tổ" mà gặp phải cơn mưa muộn là khựng lại để chờ con nước sau. Năm nào lũ lớn, lũ cầm đồng cá cũng hoãn lại một con nước mới ngược dòng hồi cư.

 

Món quà trời cho

Nhiều bậc lão nông tri điền đã từng gắn bó với nghề lúa nước kể rằng trước năm 1980 cá linh nhiều vô số kể. Cá bắt được, ăn không hết bà con ta ủ làm nước mắm hoặc làm mắm dự trữ dành cho mùa khô hạn. Nước mắm cá linh rất thơm ngon và phổ biến. Thời Pháp thuộc, trong những năm đói khổ, nhiều người nấu cá linh để lấy mỡ thắp đèn.

Mùa sinh sản của cá linh thường bắt đầu từ tháng tư, tháng năm. Cá con nở ra sẽ lớn dần theo con nước và cứ đến khoảng mùng năm tháng năm âm lịch, nước từ thượng nguồn bắt đầu đổ về, mưa xuống mát mình, cá con lần theo các sông, rạch rồi tràn vào các biển lúa mênh mông để tiến hành một cuộc phiêu lưu vạn dặm. "Tháng bảy nước nhảy khỏi bờ", thức ăn đầy đủ, cá lớn nhanh như thổi, người bơi xuồng đụng phải luồng, xem cá nhảy lao xao mà đoán biết năm đó cá linh nhiều hay ít. Đến khi trời chuyển sang thu, tiết trời se lạnh, điên điển vàng đồng, mực nước rút dần cũng là lúc con cá trưởng thành, bụng đầy mỡ và lấp lánh ánh bạc, mọi người tha hồ đánh bắt. Cá lúc này ngon và béo ngậy, nhà dù nghèo hay giàu cũng đều tận hưởng món ăn dân dã chế biến từ con cá linh.

Cá linh được đánh bắt đầy khoang xuồng     Ảnh: Lê Hoàng Vũ

Xưa nay phương tiện đánh bắt cá linh phổ biến nhất là lưới giật hoặc đóng đáy. Mỗi giàn lưới lớn nhỏ, tùy theo lòng sông sâu hay cạn. Dọc theo các kênh rạch người ta thường dùng vó, chài hoặc vợt để bắt cá. Tại kênh Vĩnh Tế và các sông rạch, ruộng đồng ở Châu Phú, An Phú, Hồng Ngự, Tịnh Biên, Tri Tôn… (An Giang), hàng năm bắt đầu từ tháng bảy, tháng tám âm lịch, bà con ngư dân thắp đèn tung lưới cho đến thâu đêm. Vào đầu tháng bảy, cá "linh mén" rất ngon và bán có giá nên họ không ngại trời đêm sương gió. Trước kia, dân đóng đáy gặp lúc trúng mùa, cá vô đầy đụt, bà con phải xả bớt bằng cách bửa đụt, nếu không sẽ bị sạt lưới. Hồi đó, cá đong bằng giạ, mỗi giạ hai thùng. Gặp năm nước lớn, mỗi mẻ lưới kéo lên từ 50 – 60 giạ, thời đó giá một giạ lúa bằng ba bốn giạ cá, phần lớn bà con mua về để ủ phân và làm nước mắm.

Đó là chuyện trước đây, còn bây giờ thì cá linh đã trở thành món đặc sản trong các nhà hàng, lấy đâu để… ủ phân!

 

Mai này khi cá linh không còn… 

Tuy không có giá trị kinh tế cao nhưng từ bao đời nay con cá linh đã trở thành món ăn phổ biến và ngày càng có tên trong các thực đơn sang trọng. Từ món canh chua cá linh nấu bần; cá linh non chiên giòn; cá linh nhúng giấm; cá linh nướng muối ớt; các linh kho mía, cá linh kho mẳn bằm xoài cho tới cá linh kho mắm chấm bông điên điển… Tất cả đều là những món ngon dân dã và thấm đậm tình quê. 

Tiếc rằng, kể từ thập niên cuối của thế kỷ XX cho đến nay, do phong trào nuôi cá lóc phát triển rầm rộ, các chủ hầm mỗi ngày phải tiêu thụ một lượng cá linh khổng lồ, tạo cơ hội cho hàng ngàn lao động ngày đêm ráo riết đánh bắt và khai thác bằng nhiều phương tiện tinh vi, cả cá lớn và cá nhỏ đều không thoát khỏi những miệng lưới vô cùng "nham hiểm" khiến cho nguồn cá cạn kiệt dần. Bức xúc nhất là tình trạng sử dụng các loại hóa chất và thuốc trừ sâu dùng cho thâm canh tăng vụ lúa đã làm ô nhiễm nguồn nước khiến cho sản lượng cá giảm dần cùng với các loài cá đặc trưng khác. Đó chính là cái giá mà chúng ta phải trả.

>> Một mai, khi nguồn cá linh cạn dần hoặc không còn nữa, bà con ở ĐBSCL sẽ mất đi một nguồn lợi lớn lao, nhân dân miền Tây sẽ không còn được thưởng thức hương vị đậm đà của món ngon độc đáo mang dấu ấn một vùng sông nước Cửu Long.

Hoài Vũ

Bình luận

Chưa có bình luận

Viết bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

LIÊN HỆ
Back to top
error: Content is protected !!