Cá tra “trở mình” với yêu cầu chuyển đổi số

Chế biến xuất khẩu

Năm 2025, kế hoạch xuất khẩu cá tra là 2 tỷ USD nhưng kết quả đạt trên 2,1 tỷ USD, tăng 7,5% so với cùng kỳ năm 2024, tiếp tục duy trì vai trò chiến lược trong cơ cấu sản phẩm xuất khẩu thủy sản.

Kết quả trên cho thấy, cá tra vẫn giữ được đà tăng trưởng trong bối cảnh thị trường quốc tế nhiều biến động. Riêng tháng 12/2025, kim ngạch xuất khẩu cá tra đạt 200 triệu USD, tăng 10% so với cùng kỳ năm 2024 – mức tăng đáng ghi nhận trong tháng cuối năm, phản ánh nhu cầu nhập khẩu phục vụ tiêu dùng và dự trữ tại các thị trường chính (Trung Quốc, khối CPTPP, Mỹ, EU, Brazil).

Sang năm 2026, nhiều quốc gia giảm sản lượng khai thác cá thịt trắng từ tự nhiên, khoảng 145.000 tấn so với năm 2025 và các nhà nhập khẩu ở EU, Bắc Mỹ sẽ tìm nguồn thay thế. Đây là cơ hội cho cá tra Việt Nam. Tuy nhiên, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) nhấn mạnh, thị trường EU không hạ thấp tiêu chuẩn mà vẫn yêu cầu các quy định là những điều kiện tiên quyết cho bất kỳ sản phẩm thay thế nào về bền vững, truy xuất, giảm phát thải. Thị trường Mỹ có thách thức pháp lý POR 22 (1/8/2024-31/7/2025), dự báo sẽ là kỳ xem xét khắc nghiệt cho doanh nghiệp Việt Nam. Với thị trường Trung Quốc cần ngăn chặn khủng hoảng truyền thông. Để khai thác tốt cơ hội, hàng đầu vẫn là củng cố và hoàn thiện các chứng nhận bền vững (ASC, BAP…) để đáp ứng yêu cầu thị truờng, tăng sản phẩm chế biến.

Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, còn có tình trạng lạm dụng phụ gia dẫn đến giảm uy tín sản phẩm tại một số thị trường. Cụ thể, năm 2025 có 24 lô hàng bị cảnh báo hóa chất, kháng sinh. Chính vì lẽ đó, cục đề xuất “Thiết lập chuỗi sản xuất, chế biến, xuất khẩu đáp ứng quy định thị trường; chú trọng điều kiện cơ sở sản xuất ban đầu, tiêu chuẩn nguyên liệu, kiểm tra, giám sát các cơ sở chế biến đảm bảo an toàn thực phẩm”.

Yêu cầu hiện nay, doanh nghiệp thủy sản cần chuyển sang quản trị số, áp dụng ERP, hệ thống truy xuất, SCM để tối ưu hoạt động, mở rộng thị trường một cách bền vững.

Sản xuất giống và nuôi

Theo Hiệp hội Cá tra Việt Nam, giá cá giống tăng từ tháng 7 và đến cuối năm đã lên 55.000 – 58.000 đồng/kg, loại 30 con/kg, gấp 210-220% so với đầu năm 2025. Còn cá nguyên liêu cuối năm 2025 có xu hướng giảm, loại trên 1kg/con chỉ còn 19.500 – 19.700 đồng/kg. Cùng với ảnh hưởng của biến đổi khí hậu làm tăng bệnh dịch, chất lượng nguồn nước kém (các tỉnh đầu nguồn mực nước thấp, các tỉnh giáp biển bị xâm nhập mặn) khiến nhu cầu sử dụng thuốc phòng trị bệnh tăng, làm tăng chi phí. Thực trạng đó đẩy giá thành sản xuất cá tra lên 1,2-1,3 USD/kg (trước đây chỉ 1 USD/kg), cao hơn cá Alaska Pollock, sức cạnh tranh giảm và người nuôi cá gặp nhiều khó khăn. Dù vậy, nghề nuôi cá tra vẫn giữ vững nhờ ứng dụng công nghệ số vào quá trình sản xuất để cải thiện năng suất, hiệu quả.

Sang năm mới, Hiệp hội Cá tra Việt Nam kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ đạo các cơ quan chuyên ngành đảm bảo sản xuất con giống đạt tiêu chuẩn để xây dựng chuỗi cung ứng phục vụ tốt yêu cầu xuất khẩu. Thực tế hiện nay, cá giống tăng giá kỷ lục nhưng chất lượng vẫn kém, tỷ lệ sống thấp, dễ bị bệnh không theo mùa vụ như trước.

Cục Chuyển đổi số (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, nuôi cá tra đã tích cực ứng dụng công nghệ số. Một số trang trại ứng dụng công nghệ IoT kiểm soát môi trường nước ao nuôi cho phép giám sát các chỉ tiêu (nhiệt độ, pH, ôxy hòa tan, độ mặn…) 24/7 qua điện thoại thông minh, giúp người nuôi quản lý ao mọi lúc mọi nơi, chủ động xử lý thích hợp.

Hiệp hội Cá tra Việt Nam đã cập nhật thông tin của 300 vùng nuôi cá tra (1.805 ao nuôi, diện tích khoảng 1.800 ha) tại 6 tỉnh thành trên hệ thống E-MAP, để tra cứu vị trí ao nuôi, diện tích, sản lượng, tình trạng chứng nhận và dự báo sản lượng. Tuy nhiên, chất lượng ứng dụng công nghệ số chưa đồng đều và diện tích còn ít so với tổng diện tích nuôi.

Thị trường đang đòi hỏi nền tảng truy xuất nguồn gốc minh bạch, người nuôi cá tra phải là “nông dân số”, làm chủ công nghệ, tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Năm đẩy mạnh chuyển đổi số

Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, năm 2026, thị trường thế giới tiếp tục có những biến động và đó là thách thức cũng là phép thử, thời cơ để tái định vị lại ngành hàng cá tra bằng việc nâng cao chất lượng và uy tín. Chuyển đổi số và minh bạch chuỗi giá trị là yêu cầu bức thiết. Doanh nghiệp cần hướng tới tăng sản phẩm chế biến, đảm bảo an toàn thực phẩm, thay thế phân khúc giá rẻ. Trang trại tập trung nâng cấp vùng nuôi, đảm bảo chứng nhận nguyên liệu đáp ứng yêu cầu thị trường.

Vùng nuôi cá tra “xanh” đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường của một doanh nghiệp

Nghiên cứu, sản xuất và quản lý giống là ưu tiên hàng đầu, gắn nghiên cứu với sản xuất để chuyển nhanh các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn. Triển khai đầu tư trung hạn giai đoạn 2026 – 2030 với cơ sở hạ tầng vùng sản xuất giống, vùng nuôi tập trung ở Đồng Tháp, An Giang, Cần Thơ, Tây Ninh.

Đặc biệt, chuyển đổi số tập trung vào các phần mềm về quản lý vùng nuôi đảm bảo kết nối đồng bộ hệ thống để giám sát hiệu quả, nâng cao giá trị và uy tín sản phẩm. Ưu tiên phát triển nuôi tuần hoàn, công nghệ cao, ít thay nước, tái sử dụng phụ phẩm, coi đây là con đường phát triển tất yếu. Doanh nghiệp mạnh mẽ chuyển đổi số để mở rộng thị trường và cá thể hóa sản phẩm theo nhu cầu khách hàng.

Cục Chuyển đổi số nhấn mạnh, chuyển đổi số là giải pháp cốt lõi để sản phẩm vượt các rào cản, tối ưu hóa chi phí, nâng cao hiệu quả và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường. Trong bối cảnh yêu cầu về an toàn thực phẩm và phát triển bền vững ngày càng cao, chuyển đổi số không còn là lựa chọn, mà là con đường tất yếu để ngành cá tra nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị, hội nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Sáu Nghệ