Đặc sắc tết ở Đầm Phá

Cúng xôi gà đầu năm Ảnh: Vũ Hào

Ký ức về con đò

Tam Giang là tên gọi vùng nước lợ lớn nhất Đông Nam Á, nơi hợp lưu của ba con sông, là sông Hương, sông Bồ và sông Ô Lâu. Vạn đò Tam Giang chỉ nơi tập trung nhiều hộ sống trên đò về một chỗ. Mỗi hộ có quê quán khác nhau, nhưng giống nhau ở công việc, nghề nghiệp mưu sinh. Mỗi vạn phải bầu một chủ vạn, để giải quyết công việc nội bộ khi gặp tranh chấp, mâu thuẫn, đối ngoại khi làm việc với chính quyền. Chủ vạn tương đương cấp trưởng thôn, đại diện dân trong lễ cúng tế thần sông, thần biển. Người được bầu làm chủ vạn phải đảm bảo các điều kiện là kinh tế gia đình đầy đủ, gương mẫu trong cuộc sống và được chính quyền địa phương tín nhiệm.

Từ năm 1975 trở về trước, dân vạn đò rất mê tín vì họ sống trên đầm phá mênh mông, thường xuyên bị giông tố, cuồng phong đe dọa. Họ tôn thờ Hà Bá, ông Thiên (Trời), thần sông, thần đầm phá. Con đò nhỏ nhưng vẫn có bàn thờ, đó là nơi rất thiêng liêng. Bàn thờ là một tấm gỗ nhỏ hẹp, trên đặt bát nhang, bình hoa. Lễ phẩm thường ngày là nải chuối, trái cây, còn ngày tết có một bộ hàng mã, cau trầu, rượu, bánh mứt, xôi, thịt.

Dịp Tết, người dân vạn đò bắt buộc kiêng cữ đủ thứ, nhất là từ chiều cuối năm, hăm chín hay ba mươi. Chủ nhà sau khi cúng tất niên làm lễ bỏ nhánh nè (một nhánh tre) có nhiều gai sắc trước mũi đò. Báo hiệu không cho phép khách lên đò. Khi nào chọn được ngày tốt, giờ tốt thì cất nhánh nè đi, đón khách đến chơi tết. Tùy theo từng năm, có thể sáng mùng một ngày tốt, họ cúng tổ tiên xong liền cất nhánh nè, nhưng có năm đến mùng ba, mùng bốn. Nếu khách không mời mà đến, gia chủ phải đốt vía, dùng tóc rụng, gai bồ kết, gai cây bốm, lá chanh, muối sống xông trên lò than hồng…

Thú vị chuyện “kiêng kỵ”

Đón tết, dân vạn đò mua rất nhiều hoa giấy Thanh Tiên chưng trên bàn thờ gia tiên, ông Táo, ông Thiên, Hà Bá… Họ không chuộng hoa tươi bởi vì chóng héo trong môi trường nước mặn, lợ. Vả lại, con đò trên đầm phá luôn bập bềnh, dễ vỡ chậu hoa, bình hoa.

Đón giao thừa, mọi người lắng nghe đầu năm con vật nào kêu trước. Nghe tiếng gà gáy đầu tiên là năm đó được mùa, no ấm. Nghe tiếng chó sủa thì nhà sẽ đón khách khứa nhiều, gia cảnh vui vẻ. Nghe tiếng chim gù thì năm đó thất bát… Người đầm phá tin tiếng gáy con gà không bình thường (gáy giữa trưa, chiều) là điềm không lành. Người ta sẽ mổ thịt, cắt đầu con gà xấu số vứt xuống nước, coi như tống tiễn vật thay thế.

Người dân vạn đò kiêng ăn thịt vịt ngày đầu năm và suốt cả tháng Giêng. Họ chỉ chuộng thịt gà hay lợn. Tất niên, họ bắt một con gà trống lớn nhất bầy (người dân vạn chài có nuôi gà, vịt), đem cúng sống trước bàn thờ. Sau đó cắt tiết rồi thả trong đò để xem hướng gà quay đầu đoán định công việc trong năm mới. Nếu đầu gà quay về nơi thờ tổ tiên, hoặc buồng ngủ chủ nhà thì năm đó gia đình sẽ thu nhiều hơn chi, làm ăn phát đạt. Nếu con gà quay đầu ra sau (lái) chiếc đò, thì năm đó gặp nhiều khó khăn, làm ăn lủng củng. Nếu đầu con gà nằm ngang một trong hai bên mạn thuyền, công việc trung bình, tầm thường.

Chọn ngày tốt đầu năm, người ta mổ gà trống cúng thần linh và tổ tiên. Xong lấy cặp giò gà đem coi bói. Rồi buộc cặp giò ấy treo trên bếp, năm sau lại thay mới. Họ tin rằng, điều đó mang lại cho trẻ con trong nhà sức khỏe tốt. Gà cúng luộc xong để nguyên con cùng phủ tạng. Khi phá cỗ, người ta để nguyên hai đùi gà, quan niệm không chặt chân gà để trong nhà nuôi được gia cầm. Theo tập tục của người đầm phá, gà chọn để cúng tốt nhất có bộ lông màu đỏ, vàng rực. Không được cúng gà lông màu hay trắng, xám lẫn lộn.

Vùng đầm phá hiện gồm 5 huyện là Phong Điền, Quảng Điền, Hương Trà, Phú Vang và Phú Lộc. Dân định cư dọc theo QL 49 B, trải dài hơn 27 cây số, trong đó còn 2% vẫn sống trên đò. Tuy nhiên, từ năm 2013, những hộ đò cuối cùng cũng lên bờ, nên các tập tục của người đầm phá ngày càng mờ nhạt.