Đẩy mạnh chuyển đổi nghề cho ngư dân ven biển

Áp lực lớn từ suy giảm nguồn lợi

Những năm gần đây, tình trạng khai thác quá mức đã khiến nguồn lợi thủy sản biển Việt Nam suy giảm đáng kể. Theo kết quả điều tra của các viện nghiên cứu thủy sản, giai đoạn 2000 – 2005, trữ lượng hải sản vùng biển Việt Nam khoảng 4,82 triệu tấn, với khả năng khai thác cho phép từ 2,1 – 2,4 triệu tấn mỗi năm. Tuy nhiên, đến giai đoạn 2016 – 2020, trữ lượng này chỉ còn khoảng 3,95 triệu tấn, giảm 9,5% so với giai đoạn 2011 – 2015 và giảm tới 22,1% so với giai đoạn đầu những năm 2000. Đáng chú ý, nguồn lợi hải sản tầng đáy suy giảm nhanh hơn, phản ánh rõ áp lực từ hoạt động khai thác kéo dài. Trong khi đó, sản lượng khai thác hàng năm vẫn rất lớn, từ 3,6 – 3,8 triệu tấn, vượt ngưỡng cho phép.

Trước thực trạng này, Quy hoạch bảo vệ và khai thác nguồn lợi thủy sản giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đặt mục tiêu chuyển đổi mạnh mẽ hoạt động khai thác. Theo đó, ngành thủy sản sẽ chuyển đổi khoảng 2.000 tàu cá hoạt động ở vùng ven bờ và vùng lộng sang các nghề khác như nuôi trồng, dịch vụ hậu cần, nghề cá giải trí hoặc các ngành nghề phù hợp với định hướng phát triển của từng địa phương. Giai đoạn 2026 – 2030, dự kiến tiếp tục chuyển đổi thêm khoảng 4.000 tàu cá.

Việc giảm cường lực khai thác không chỉ là yêu cầu về bảo vệ nguồn lợi mà còn là bước đi cần thiết để tái cơ cấu ngành thủy sản theo hướng bền vững, hiệu quả hơn.

Chỉ đạo quyết liệt từ Chính phủ

Trước yêu cầu cấp bách này, Chính phủ đã có nhiều chỉ đạo nhằm thúc đẩy chuyển đổi nghề cho ngư dân. Tại phiên họp lần thứ 32 của Ban Chỉ đạo Quốc gia về chống khai thác IUU diễn ra ngày 3/3, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh mục tiêu phát triển nghề cá theo hướng bền vững, đồng thời tháo gỡ cảnh báo “thẻ vàng” Ủy ban châu Âu đối với thủy sản Việt Nam.

Thủ tướng nêu rõ, mục tiêu kép, mục tiêu cao nhất là vừa phát triển ngành thủy sản bền vững, lâu dài (giảm đánh bắt xa bờ vốn nhiều rủi ro và tăng cường nuôi trồng, chế biến sâu, tạo việc làm, sinh kế, góp phần nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân); vừa gỡ thẻ vàng IUU theo khuyến cáo của EU.

Thủ tướng cũng yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường chuẩn bị đề án tổng thể phát triển ngành thủy sản bền vững, trong đó tập trung vào các giải pháp dài hạn như quản lý chặt đội tàu, kiểm soát sản lượng khai thác, ứng dụng công nghệ trong sản xuất, đồng thời đẩy mạnh nuôi trồng và chế biến thủy sản.

Theo người đứng đầu Chính phủ, chuyển đổi nghề không chỉ nhằm giảm áp lực khai thác mà còn giúp nâng cao đời sống của ngư dân, hướng tới một ngành thủy sản hiện đại, có trách nhiệm với môi trường và nguồn lợi biển.

Các địa phương chủ động triển khai

Thực hiện chủ trương chung, nhiều địa phương đã xây dựng các chương trình, dự án chuyển đổi nghề cho ngư dân.

Ngày 05/01/2026, UBND tỉnh Đắk Lắk đã phê duyệt Dự án “Chuyển đổi nghề trong khai thác thủy sản trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk”, nhằm cơ cấu lại hoạt động khai thác thủy sản, bảo vệ nguồn lợi, phục hồi hệ sinh thái và ổn định sinh kế lâu dài cho ngư dân.

Theo thống kê đến cuối năm 2025, toàn tỉnh có 2.556 tàu cá với sản lượng khai thác khoảng 68.000 tấn mỗi năm. Tuy nhiên, hơn một nửa số tàu cá hoạt động ven bờ, gây áp lực lớn lên nguồn lợi thủy sản tại khu vực này. Ngoài ra, một số nghề khai thác như lưới kéo, lưới rê vùng khơi được đánh giá có nguy cơ tác động tiêu cực đến hệ sinh thái biển. Vì vậy, việc chuyển đổi sang các nghề thân thiện hơn với môi trường là yêu cầu cấp thiết.

Trong khi đó, tỉnh An Giang cũng đang xây dựng đề án chuyển đổi nghề cho các ngư dân có tàu cá bị cắt giảm hoặc không đủ điều kiện hoạt động khai thác. Chính quyền địa phương yêu cầu các cơ quan chuyên môn khảo sát nhu cầu thực tế của người dân để xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp, giúp ngư dân ổn định cuộc sống sau khi chuyển đổi.

Song song với đó, nhiều địa phương đã ban hành nghị quyết hỗ trợ giải bản tàu cá không đủ điều kiện hoạt động, đồng thời hỗ trợ đào tạo nghề, vay vốn và giới thiệu việc làm cho ngư dân.

Mở ra nhiều hướng sinh kế mới

Một trong những nội dung quan trọng của các chương trình chuyển đổi nghề là tạo ra những lựa chọn sinh kế mới phù hợp với điều kiện địa phương và khả năng của ngư dân.

Dự án của tỉnh Đắk Lắk đề xuất chuyển đổi từ các nghề khai thác có nguy cơ cao sang các ngành nghề thân thiện với môi trường, phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, bao gồm: Lĩnh vực nông nghiệp – thủy sản: nuôi trồng thủy sản (đặc biệt là nuôi biển xa bờ), dịch vụ hậu cần nghề cá, chế biến và bảo quản thủy sản. Lĩnh vực dịch vụ – du lịch: du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái gắn với bảo tồn biển, dịch vụ ăn uống, lưu trú và trải nghiệm văn hóa làng chài. Lĩnh vực phi nông nghiệp: thương mại, dịch vụ logistics, lao động tại các khu – cụm công nghiệp ven biển phù hợp với tay nghề của ngư dân.

Để hỗ trợ quá trình chuyển đổi, các chính sách ưu đãi cũng được triển khai như hỗ trợ chi phí học nghề, hỗ trợ tiền ăn, đi lại trong thời gian đào tạo, hỗ trợ lương thực trong giai đoạn đầu chuyển đổi và tạo điều kiện vay vốn ưu đãi để phát triển sản xuất.

Đặc biệt, việc khảo sát nhu cầu thực tế của ngư dân đang được nhiều địa phương triển khai nhằm xây dựng đề án sát với điều kiện từng vùng. Kết quả khảo sát sẽ giúp xác định rõ số lượng người có nhu cầu chuyển đổi, ngành nghề phù hợp và các chính sách hỗ trợ cần thiết.
Theo các chuyên gia, chuyển đổi nghề cho ngư dân là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành và địa phương. Bên cạnh chính sách hỗ trợ tài chính, điều quan trọng là thay đổi tư duy sản xuất của người dân, từ khai thác tận thu sang khai thác có trách nhiệm và bảo tồn nguồn lợi.

Khi các chính sách chuyển đổi nghề được triển khai đồng bộ, gắn với đào tạo nghề, hỗ trợ sinh kế và phát triển thị trường lao động, ngành thủy sản Việt Nam sẽ từng bước giảm áp lực khai thác, phục hồi nguồn lợi và nâng cao giá trị gia tăng. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng để xây dựng nghề cá hiện đại, có trách nhiệm, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và từng bước tháo gỡ cảnh báo “thẻ vàng” IUU, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững của ngành thủy sản và kinh tế biển Việt Nam.

Bảo Hân