MMPA chính thức có hiệu lực, thủy sản Việt Nam đối diện hành trình thích ứng mới

Không còn là “quy định xa lạ”

Trong hơn nửa thế kỷ qua (từ năm 1972 đến nay), MMPA đã được Mỹ sử dụng để bảo tồn các loài động vật có vú biển khỏi tình trạng bị tổn hại do hoạt động đánh bắt. Tuy nhiên, việc áp dụng đầy đủ đạo luật này vào kiểm soát nhập khẩu thủy sản là bước ngoặt lớn, khiến hàng loạt các thị trường xuất khẩu thủy sản toàn cầu trong đó có Việt Nam phải đối diện với những yêu cầu mới về chứng nhận và truy xuất nguồn gốc.

Điểm mới cốt lõi là Giấy chứng nhận khả năng chấp nhận (COA) tài liệu bắt buộc để hàng thủy sản được phép cập cảng và thông quan tại Mỹ. Nếu thiếu COA, dù lô hàng đầy đủ thủ tục khác, vẫn có nguy cơ bị trả lại tại cảng, tồn đọng hoặc mất giá trị thương mại.

Nhìn ở góc độ quản lý nhà nước, ông Lê Trần Nguyên Hùng, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư cho rằng, MMPA không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật mới của thị trường Mỹ, mà là phép thử toàn diện đối với năng lực quản lý nghề cá của các quốc gia xuất khẩu.

Ông Lê Trần Nguyên Hùng, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư. Ảnh: TK

“MMPA buộc chúng ta phải chứng minh bằng dữ liệu và thực tiễn, rằng hoạt động khai thác thủy sản không gây tổn hại tới các loài thú biển, chứ không chỉ dừng lại ở cam kết hay tuyên bố”, ông Hùng nhấn mạnh.

Còn theo ông Lê Hữu Tuấn Anh, Phó trưởng phòng Bảo vệ và Phát triển nguồn lợi thủy sản (Cục Thủy sản và Kiểm ngư), MMPA không đơn thuần là một rào cản kỹ thuật thông thường. Đây là tiêu chuẩn sinh thái buộc chúng ta phải chứng minh hoạt động khai thác thủy sản không gây tổn hại tới các loài thú biển.

Ông Lê Hữu Tuấn Anh, Phó trưởng phòng Bảo vệ và Phát triển nguồn lợi thủy sản. Ảnh: TK

Ông Tuấn Anh cũng giải thích rõ, nếu trước đây doanh nghiệp có thể tập trung lo chuyện chất lượng, an toàn thực phẩm, thuế quan, thì nay cần bổ sung thêm những chứng cứ về phương pháp khai thác, cách giảm thiểu tác động tới môi trường và quy trình truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Điều này làm thay đổi toàn bộ cách doanh nghiệp và ngư dân Việt Nam tiếp cận thị trường Mỹ.

Theo thông tin mới nhất, Việt Nam được Mỹ xếp vào nhóm “tương đương một phần” (partial equivalence), tức là một số nghề khai thác và sản phẩm được công nhận tuân thủ MMPA, nhưng một số khác thì chưa. Theo đó, 12 nhóm nghề khai thác thuộc diện chưa được Mỹ công nhận tương đương sẽ không được phép xuất khẩu vào thị trường Mỹ từ ngày 1/1/2026. Một số nhóm thủy sản thuộc diện nguy cơ bị tạm dừng nhập khẩu gồm: Cá ngừ (tuna), cá kiếm, cá mú, cá thu, cá đối, ghẹ, mực,…

Những sản phẩm này từ các mã nghề khai thác không tương đương sẽ bị từ chối ngay từ biên giới nhập khẩu nếu thiếu COA hoặc không đủ dữ liệu chứng minh tuân thủ.

Số liệu thống kê cho thấy, năm 2024, tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Mỹ lên tới khoảng 1,8 tỷ USD, trong đó giá trị các sản phẩm bị ảnh hưởng có thể gần 512 triệu USD, con số đủ để khiến mọi doanh nghiệp và cơ quan quản lý phải “đứng ngồi không yên.”

Ông Lê Trần Nguyên Hùng nêu rõ, thị trường Mỹ không chỉ là thị trường tiêu thụ lớn, mà còn là thị trường dẫn dắt tiêu chuẩn. Việc không đáp ứng MMPA không đơn thuần là mất một đơn hàng, mà có thể khiến thủy sản Việt Nam bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu ở phân khúc cao cấp.

“Nếu không đáp ứng yêu cầu của MMPA, hàng hóa thủy sản sẽ bị từ chối ngay tại cảng của Mỹ, bất kể chất lượng hay giá trị thương mại,” ông Hùng nói.

Từ nhận thức tới hành động

Các chuyên gia cho rằng, việc tuân thủ MMPA là cần thiết và không thể trì hoãn nếu Việt Nam muốn giữ vững thị trường Mỹ, trước tiên là hạn chế thiệt hại, sau đó là khai thác cơ hội dài hạn từ tiêu chuẩn bảo tồn toàn cầu.

Theo ông Hùng, việc thực thi MMPA không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực riêng lẻ của doanh nghiệp hay ngư dân, mà cần một cách tiếp cận tổng thể từ quản lý nghề cá, tổ chức khai thác đến kiểm soát chuỗi cung ứng. “Thực thi MMPA không chỉ để giữ thị trường Mỹ, mà là cơ hội để tổ chức lại nghề cá theo hướng hiện đại, có trách nhiệm và dựa trên dữ liệu”, ông Hùng bày tỏ.

Ông Tuấn Anh khuyến nghị, doanh nghiệp cần tra cứu và xác định ngay các mã HTS (Harmonized Tariff Schedule) áp dụng cho sản phẩm là chìa khóa để biết sản phẩm có thuộc diện phải có COA hay không. Bên cạnh đó, cần kiểm soát chặt từ nguồn nguyên liệu đầu vào, tránh giai đoạn khai thác mơ hồ, khiến hàng hóa bị “mắc cạn” khi đăng ký COA.

Việc này đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ am hiểu quy trình thương mại mà còn phải kết nối chặt chẽ với ngư dân và cơ quan quản lý địa phương, để thu thập thông tin về nghề cá, khu vực khai thác, và lịch sử vận hành tàu thuyền, những dữ liệu cơ bản cấu thành hồ sơ COA.

Ở “đầu nguồn”, ông Tuấn Anh nhấn mạnh thêm, ngư dân, những người trực tiếp tác động tới quá trình khai thác biển cần hiểu rõ rằng nếu một nghề cá bị đánh giá là “rủi ro cao” đối với sinh vật biển, thì sản phẩm thu hoạch sẽ bị ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận thị trường Mỹ.Để giải quyết việc này, cơ quan chức năng đang phối hợp với các địa phương hướng dẫn ngư dân cải tiến ngư cụ và phương pháp khai thác, giảm thiểu tình trạng bắt nhầm, vướng lưới khiến thú biển bị tổn thương, vốn là một trong những tiêu chí chính để Mỹ đánh giá mức độ tương đương.

Ông Hùng nhận định, MMPA là “phép thử lớn đối với quản lý nghề cá Việt Nam” nhưng cũng là cơ hội để tổ chức lại ngành theo tiêu chuẩn toàn cầu. Ông cho biết, trong thời gian qua, Cục đã phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường để ban hành Thông tư 74/2025/TT-BNNMT, hướng dẫn chi tiết quy trình cấp COA cho doanh nghiệp, giảm bớt rào cản hành chính và rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ xuống mức tối đa 4 ngày làm việc.

Đáng chú ý, Thông tư này còn cho phép các cơ quan quản lý thủy sản cấp tỉnh trực tiếp tham gia vào việc cấp COA, giảm gánh nặng cho doanh nghiệp và tạo ra một hệ thống quản lý phân tán, gần hơn với ngư dân và cơ sở sản xuất. Bên cạnh đó, Cục Thủy sản và Kiểm ngư đang thúc đẩy đào tạo, tập huấn, hội thảo cho các doanh nghiệp và chính quyền địa phương để nắm bắt đầy đủ yêu cầu của MMPA – từ ghi nhật ký khai thác đến kiểm soát hồ sơ chứng nhận COA.

Ông Hùng chia sẻ thêm, Bộ và Cục sẽ tiếp tục thúc đẩy đàm phán với NOAA và các cơ quan Mỹ để làm rõ hơn các tiêu chí, cũng như tìm kiếm khả năng mở rộng danh sách nghề cá được công nhận tương đương vào tương lai gần. Xu hướng toàn cầu là bảo tồn và phát triển bền vững, và Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc nếu muốn cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu chất lượng cao trong dài hạn.

Nhìn về dài hạn, ông Lê Trần Nguyên Hùng nhận định, MMPA là thách thức lớn nhưng cũng là cú hích cần thiết để thủy sản Việt Nam chuyển từ khai thác dựa vào sản lượng sang phát triển dựa trên trách nhiệm, giá trị và uy tín quốc tế. Trong bối cảnh các tiêu chuẩn sinh thái ngày càng trở thành “giấy thông hành” của thương mại toàn cầu, việc thích ứng với MMPA không chỉ là câu chuyện giữ một thị trường, mà là bài toán sống còn cho tương lai của nghề cá Việt Nam.

Thùy Khánh