Ngành tôm toàn cầu 2025: Vượt bão dư cung, tái lập lợi thế 2026

Nghịch lý cung – cầu

Bức tranh ngành tôm toàn cầu năm 2025 có thể được khái quát bằng ba từ: dư cung, giá thấp và cạnh tranh khốc liệt. Tại Hội nghị Tôm châu Á (TARS 2025), nhiều chuyên gia nhận định ngành tôm châu Á đang chịu sức ép lớn nhất, trong khi Ecuador tiếp tục củng cố vị thế nhà cung cấp số một thế giới với tốc độ tăng trưởng vượt trội.

Giá tôm thế giới đã giảm liên tục trong gần ba thập kỷ, song sản lượng toàn cầu vẫn tăng mạnh, vượt mốc 6 triệu tấn mỗi năm. Theo ông Robins McIntosh, Phó Chủ tịch điều hành Tập đoàn CPF (Thái Lan), điều này không đồng nghĩa mô hình nuôi tôm châu Á “bị phá vỡ”, mà đang bị hiểu sai. “Sản lượng vẫn tăng dù giá giảm cho thấy những người nuôi đúng cách vẫn có lãi, trong khi những mô hình kém hiệu quả ngày càng gặp khó”, ông nhận định.

Châu Á hiện vẫn là trung tâm sản xuất tôm lớn nhất thế giới, với hai mô hình chủ đạo là nuôi thâm canh và siêu thâm canh. Theo ông Robins, thách thức cốt lõi của châu Á không nằm ở công nghệ mà ở xu hướng đẩy mật độ nuôi vượt quá sức chịu tải sinh học. Điều này làm gia tăng tích tụ nitơ, CO2, suy giảm ôxy hòa tan và bùng phát vi khuẩn, khiến tôm bị stress và tỷ lệ sống giảm mạnh. Bất lợi về điều kiện tự nhiên cũng làm trầm trọng thêm vấn đề, trái ngược với điều kiện khí hậu ôn hòa, ổn định tại Ecuador.

Thực tiễn cho thấy, kiểm soát stress là chìa khóa hiệu quả kinh tế. Khi mật độ nuôi tại châu Á tăng lên 300 – 450 con/m² giai đoạn 2020 – 2022, tỷ lệ thất bại vượt 25%. Ngược lại, các trại giảm mật độ về 100 – 120 con/m² từ năm 2023 vẫn duy trì năng suất cao, tỷ lệ sống phục hồi lên khoảng 85% và tỷ lệ thất bại giảm xuống dưới 2%. Thông điệp được rút ra rõ ràng: trong bối cảnh giá thấp kéo dài, kiểm soát stress chính là con đường sinh lời bền vững cho ngành tôm châu Á.

Từ ao nuôi đến chuỗi giá trị

Trong bức tranh đầy thách thức đó, nhiều mô hình mới đang hình thành, cho thấy con đường thích ứng của ngành tôm không chỉ nằm ở ao nuôi, mà còn ở cách tổ chức sản xuất và liên kết chuỗi giá trị.

Tại Thái Lan, mô hình nuôi của hai chị em Yanisa và Khemika Klomsuwan (tỉnh Krabi) được xem là minh chứng rõ nét cho sự thay đổi tư duy. Trước đây, trang trại gia đình của họ đối mặt với dịch bệnh, chi phí cao và năng suất thấp do nuôi dựa nhiều vào kinh nghiệm. Bước ngoặt đến khi họ chuyển sang mô hình quản lý công nghiệp, vận hành dựa trên quy trình chuẩn, dữ liệu và kỷ luật sản xuất.

Theo Yanisa, chu kỳ nuôi cũ kéo dài 120 ngày nhưng chỉ đạt khoảng 23 tấn/0,16 ha, tăng trưởng chậm và thiếu dữ liệu về tỷ lệ sống, hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR). Việc thay nước thường xuyên để xử lý chất thải vừa tốn kém vừa gia tăng rủi ro sinh học. Khi tái cấu trúc, mục tiêu được đặt ra là rút ngắn chu kỳ xuống 90 – 110 ngày, đạt 5 – 8 tấn/0,16 ha và nâng tỷ lệ thành công lên 80%.

Nền tảng của mô hình mới là an toàn sinh học nghiêm ngặt và giám sát liên tục. Nhờ đó, chu kỳ nuôi rút ngắn, sản lượng tăng gấp ba, tăng trưởng ngày vượt 0,4 g và chi phí được kiểm soát tốt hơn, ngay cả khi giá tôm ở mức thấp. Quan trọng hơn, mô hình đáp ứng các yêu cầu về bền vững và truy xuất nguồn gốc của thị trường quốc tế.

Ở quy mô quốc gia, Ecuador tiếp tục là trường hợp điển hình khiến ngành tôm toàn cầu phải nhìn lại. Với khoảng 220.000 ha nuôi, sản lượng năm 2025 dự kiến đạt 1,76 triệu tấn, tăng 17% so năm trước. Theo ông Pablo Montalbetti, Giám đốc chiến lược thị trường Vitapro-Alicorp, tăng trưởng này đến từ sự kết hợp giữa lợi thế tự nhiên, tổ chức sản xuất quy mô lớn và đổi mới liên tục.

Ecuador nuôi với mật độ thấp, chỉ 16 – 18 con/m², nhưng đạt tăng trưởng cao, FCR khoảng 1,3. Chuỗi giá trị cũng dịch chuyển mạnh sang chế biến sâu, với tỷ lệ sản phẩm chế biến tăng từ 28% năm 2019 lên 55% hiện nay, đồng thời đa dạng hóa thị trường sang Mỹ và EU. Sự tích hợp ngày càng chặt chẽ giữa người nuôi và nhà máy chế biến giúp ổn định nguồn cung và giảm biến động giá, dù quốc gia này vẫn đối mặt với rủi ro về chính trị, chi phí và khí hậu.

Thị trường, thương hiệu và cánh cửa 2026

Nếu sản xuất là nền tảng, thì thị trường chính là nơi quyết định tương lai ngành tôm trong năm 2026. Trung Quốc, thị trường tiêu thụ lớn nhất thế giới, đang thay đổi nhanh chóng. George Ding Changwei, Tổng Giám đốc Hong Kong Fisheries Holding, nhận định: “Trung Quốc đang phụ thuộc ít hơn vào khối lượng và nhiều hơn vào chất lượng, thương hiệu và niềm tin”.

Trong vài năm qua, nhập khẩu TTCT của Trung Quốc tăng về lượng nhưng giảm về giá trị, phản ánh sự cạnh tranh khốc liệt. Tuy nhiên, nửa đầu năm 2025 cho thấy tín hiệu ổn định hơn, khi 420.000 tấn tôm nhập khẩu đạt giá trị khoảng 2,3 – 2,4 tỷ USD. Ding cho rằng cơ hội không còn nằm ở việc đẩy thêm hàng hóa giá rẻ, mà ở việc đáp ứng thị hiếu mới của người tiêu dùng trẻ, quan tâm đến an toàn thực phẩm, dinh dưỡng và bền vững.

Thị trường Trung Quốc cũng đang mở rộng theo chiều không gian và phân khúc. Các đô thị nội địa với tầng lớp trung lưu mới nổi trở thành động lực tăng trưởng, trong khi phân khúc cao cấp sẵn sàng trả giá cao cho sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và thương hiệu mạnh. Sự phát triển của logistics và thương mại điện tử, với khả năng giao hàng trong ngày, càng thúc đẩy xu hướng này.

Đối với các nhà sản xuất châu Á, bài học cho năm 2026 là rõ ràng. Cạnh tranh bằng giá thấp ngày càng khó khi Ecuador vẫn giữ lợi thế chi phí và quy mô. Con đường khả thi hơn là tái cấu trúc mô hình nuôi theo hướng giảm stress, kiểm soát dịch bệnh, tối ưu chi phí và gắn chặt với thị trường thông qua chế biến, thương hiệu và chứng nhận.

Bước sang 2026, ngành tôm toàn cầu không thu hẹp nhưng sẽ phân hóa mạnh, mở ra cơ hội cho những doanh nghiệp thích ứng nhanh và định vị đúng thị trường.

Vũ Đức