Thủy sản toàn cầu 2026: Bóng mây địa chính trị và bài toán thích ứng

Xung đột Trung Đông rung chuyển chuỗi cung ứng

Năm 2026 mở đầu bằng một cú sốc địa chính trị lớn khi chiến sự giữa Mỹ, Israel và Iran leo thang, kéo theo những biến động mạnh trên thị trường năng lượng và vận tải biển toàn cầu. Việc nhiều hãng tàu lớn tạm dừng hoặc chuyển hướng tuyến qua eo biển Hormuz, nơi chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu thô thế giới, đã khiến chi phí nhiên liệu và cước vận chuyển quốc tế tăng trở lại sau giai đoạn ổn định ngắn ngủi cuối năm 2025.

Đối với ngành thủy sản, tác động không nằm ở nguồn cung nguyên liệu mà chủ yếu ở khâu logistics. Nhiều tuyến vận chuyển từ châu Á sang châu Âu buộc phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng thay vì qua Biển Đỏ và kênh đào Suez, khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm từ một đến hai tuần. Điều này đặc biệt bất lợi đối với các mặt hàng thủy sản tươi và đông lạnh có vòng đời thương mại ngắn.

Xuất khẩu cá hồi sang khu vực Trung Đông và Bắc Phi, thị trường tăng trưởng nhanh trong giai đoạn 2023-2025, đang đối mặt với nguy cơ gián đoạn khi nhiều cảng biển trong khu vực tạm thời đóng cửa hoặc hạn chế tiếp nhận container lạnh. Trong khi đó, thị trường tôm tuy chưa chịu tác động trực tiếp về nhu cầu, nhưng các nhà xuất khẩu lớn như Việt Nam, Ấn Độ và Indonesia vẫn phải đối mặt với chi phí vận chuyển cao hơn và thời gian giao hàng kéo dài khi các tàu container tránh tuyến Biển Đỏ.

Ở chiều ngược lại, một số phân khúc lại có cơ hội tăng trưởng. Cá ngừ đóng hộp, mặt hàng có giá phải chăng và thời hạn bảo quản dài, đang ghi nhận nhu cầu tăng tại nhiều thị trường Trung Đông trong bối cảnh người tiêu dùng ưu tiên các sản phẩm thực phẩm dự trữ. Tuy nhiên, về tổng thể, xung đột địa chính trị đang tạo ra một phụ phí rủi ro mới cho thương mại thủy sản toàn cầu, từ chi phí bảo hiểm chiến tranh cho container đến biến động giá nhiên liệu.

Bất ổn chính sách thuế Mỹ

Song song với căng thẳng địa chính trị, thị trường thủy sản toàn cầu còn chịu tác động từ những biến động trong chính sách thuế của Mỹ – thị trường nhập khẩu thủy sản lớn nhất thế giới.

Sau gần một năm ngành thủy sản dần thích nghi với các mức thuế mới được áp dụng trong năm 2025, phán quyết của tòa án Mỹ cho rằng, nhiều mức thuế trong chính sách thương mại của chính quyền Tổng thống Donald Trump có thể không hợp pháp đã bất ngờ đưa thị trường quay trở lại trạng thái bất định. Chính sự thiếu chắc chắn này, chứ không chỉ bản thân mức thuế, đang gây ra những tác động sâu rộng hơn đối với chuỗi cung ứng thủy sản.

Theo các chuyên gia thị trường, tác động của sự bất định này thậm chí còn nghiêm trọng hơn bản thân mức thuế, bởi nó làm tê liệt các quyết định đầu tư và marketing trong chuỗi cung ứng thủy sản. Một khảo sát của Interactive Advertising Bureau (IAB) cho thấy 94% nhà quảng cáo tại Mỹ lo ngại thuế quan sẽ khiến chi tiêu quảng cáo bị cắt giảm, trong khi 45% doanh nghiệp dự định giảm ngân sách quảng cáo do rủi ro thương mại. Điều này đặc biệt bất lợi đối với thủy sản – nhóm protein có giá cao nhất so với thịt gà, thịt heo hay thịt bò vốn phụ thuộc nhiều vào các chương trình khuyến mại để duy trì sức tiêu thụ.

Các nhà nhập khẩu và bán lẻ Mỹ phụ thuộc rất lớn vào khả năng dự báo chi phí trước nhiều tháng để lên kế hoạch quảng cáo, khuyến mại và ký hợp đồng nhập khẩu. Khi mức thuế có thể thay đổi bất cứ lúc nào, giá nhập khẩu trở nên khó dự đoán, khiến nhiều doanh nghiệp không dám cam kết mức giá cho các chương trình khuyến mại trong tương lai.

Thị trường tôm là ví dụ rõ nét nhất cho tác động của chính sách thuế bất định. Tôm chiếm tới 94% lượng nhập khẩu trong phân khúc tôm đông lạnh bán lẻ tại Mỹ, nhưng giá bán lẻ trong tháng 1/2026 đã tăng khoảng 16% so với cùng kỳ năm trước, trong khi lượng tiêu thụ giảm 11%. Sự kết hợp giữa giá cao và thiếu các chương trình khuyến mại đã khiến nhu cầu suy yếu rõ rệt, thậm chí ngay cả trong những giai đoạn mua sắm cao điểm.

Sự bất ổn về thuế còn làm thay đổi cán cân cạnh tranh giữa các nhà cung cấp. Năm 2025, khi các đối thủ châu Á chịu mức thuế cao hơn, Ecuador đã tận dụng cơ hội để tăng mạnh xuất khẩu tôm sang Mỹ, với kim ngạch tăng khoảng 26% so với năm 2024, đồng thời vươn lên trở thành nhà cung cấp lớn nhất theo từng tháng. Tuy nhiên, khi các mức thuế bổ sung đối với tôm Ấn Độ được dỡ bỏ và các quy định thuế mới vẫn chưa rõ ràng, lợi thế này có thể nhanh chóng thay đổi, khiến thị trường tôm tiếp tục đối mặt với rủi ro biến động.

Kỷ nguyên quản trị rủi ro

Trong bối cảnh địa chính trị và chính sách thương mại đều khó dự đoán, năm 2026 được dự báo sẽ là giai đoạn ngành thủy sản toàn cầu chuyển sang mô hình kinh doanh thận trọng hơn, với trọng tâm là quản trị rủi ro chuỗi cung ứng.

Trước hết, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu đang tìm cách đa dạng hóa thị trường thay vì phụ thuộc quá lớn vào Mỹ hoặc châu Âu. Các thị trường Trung Đông, Đông Nam Á và Nam Mỹ dù quy mô nhỏ hơn lại được xem là những điểm đến bổ sung giúp giảm rủi ro thương mại.

Thứ hai, chiến lược logistics cũng đang được điều chỉnh mạnh. Nhiều nhà xuất khẩu tăng dự trữ hàng tại các trung tâm phân phối ở gần thị trường tiêu thụ, nhằm giảm thiểu rủi ro chậm trễ vận chuyển. Đồng thời, việc ký hợp đồng vận tải dài hạn hoặc sử dụng nhiều tuyến vận chuyển thay thế cũng trở thành xu hướng phổ biến.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp ngày càng chú trọng đến quản trị chi phí và tối ưu hóa chuỗi giá trị, từ cải thiện hiệu quả nuôi trồng đến đầu tư vào công nghệ bảo quản, chế biến sâu và sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Những sản phẩm có thời hạn bảo quản dài, linh hoạt về vận chuyển như thủy sản đóng hộp hoặc chế biến được dự báo sẽ tiếp tục tăng thị phần trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu thiếu ổn định.

Dù đối mặt với nhiều thách thức, nhu cầu tiêu thụ thủy sản toàn cầu về dài hạn vẫn được đánh giá tích cực nhờ xu hướng tiêu dùng thực phẩm lành mạnh và nguồn cung protein bền vững. Tuy nhiên, năm 2026 có thể sẽ là một năm thử thách đối với ngành, khi các doanh nghiệp buộc phải thích nghi nhanh với một môi trường thương mại ngày càng phức tạp và khó dự đoán.

Tuấn Minh
Theo Expanamarket