Thay đổi từ nuôi thủy sản kết hợp trồng rừng ngập mặn

Khi hệ sinh thái đầm phá bị tổn thương

Miền Trung là khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão, áp thấp nhiệt đới, xâm nhập mặn và nước biển dâng. Những hiện tượng thời tiết cực đoan diễn ra ngày càng dày đặc đã tác động trực tiếp đến môi trường nuôi trồng thủy sản.

Mô hình nuôi xen ghép tôm sú – cua – cá tại rừng ngập mặn Rú Chá, hệ sinh thái tiêu biểu tại khu vực đầm phá Tam Giang – Cầu Hai

Tại đầm phá Tam Giang – Cầu Hai ở TP Huế, hệ đầm phá nước lợ lớn nhất Đông Nam Á với diện tích hơn 22.000 ha, nhiều khu vực từng ghi nhận tình trạng suy giảm thảm thực vật ngập nước, chất lượng môi trường nước xuống cấp và nguồn lợi thủy sản tự nhiên giảm sút. Không chỉ riêng Tam Giang – Cầu Hai, nhiều vùng đầm phá ven biển miền Trung khác cũng phải đối mặt với những thách thức tương tự khi hoạt động nuôi trồng phát triển nhanh nhưng thiếu quy hoạch đồng bộ.

Nhiều chuyên gia cho rằng, khi diện tích rừng ngập mặn bị thu hẹp, hệ sinh thái ven biển mất đi hàng rào bảo vệ tự nhiên. Nguồn nước dễ bị ô nhiễm hơn, khả năng tự làm sạch suy giảm, trong khi các loài thủy sinh mất nơi sinh sản và cư trú. Hệ quả là dịch bệnh trên tôm, cá xuất hiện thường xuyên hơn, chi phí sản xuất tăng lên nhưng hiệu quả kinh tế lại giảm sút.

Từ thực tiễn đó, nhiều địa phương đã triển khai các chương trình phục hồi rừng ngập mặn kết hợp với phát triển nuôi trồng thủy sản sinh thái nhằm tạo ra sự cân bằng giữa khai thác kinh tế và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Rừng ngập mặn – nền tảng cho nuôi thủy sản sinh thái

Khác với các hình thức nuôi thâm canh phụ thuộc nhiều vào thức ăn công nghiệp và hóa chất xử lý môi trường, mô hình nuôi thủy sản kết hợp trồng rừng ngập mặn tận dụng các giá trị tự nhiên của hệ sinh thái.

Các loài cây như bần chua, đước, mắm hay dừa nước được trồng dọc bờ đầm, ven ao nuôi hoặc tại những khu vực cửa sông, cửa biển. Hệ thống rễ cây phát triển dày đặc giúp giữ phù sa, ổn định nền đất, giảm xói lở và hấp thụ một phần chất hữu cơ dư thừa trong nước. Khi diện tích cây ngập mặn được phục hồi, nguồn thức ăn tự nhiên cũng phong phú hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động nuôi trồng thủy sản theo hướng sinh thái.

Một trong những ví dụ tiêu biểu của mô hình này là khu vực đầm Ô Loan thuộc tỉnh Đắk Lắk (tỉnh Phú Yên cũ). Với diện tích gần 1.600 ha, đầm Ô Loan nổi tiếng là vùng sinh thái đặc trưng của miền Trung, nơi sinh sống của nhiều loài thủy sản có giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, trong nhiều năm, hệ sinh thái nơi đây chịu áp lực lớn làm cho đầm phá bị tổn thương nghiêm trọng.

Mô hình nuôi thủy sản dưới tán rừng ngập mặn tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng ven biển. Ảnh: Quang Lợi

Trước thực trạng đó, năm 2024, dự án trồng rừng ngập mặn quy mô lớn tại đầm Ô Loan được triển khai với tổng kinh phí khoảng 18 tỷ đồng. Đến giữa năm 2025, khoảng 50 ha rừng ngập mặn mới đã được trồng, phần lớn diện tích cây trồng đều sinh trưởng tốt, góp phần cải thiện chất lượng môi trường nước và phục hồi cảnh quan sinh thái khu vực.

Theo ghi nhận của người dân địa phương, sau khi rừng ngập mặn được khôi phục, nhiều loài thủy sản đặc trưng như sò huyết, tôm, cua đã xuất hiện trở lại với mật độ cao hơn trước. Một số hộ dân cho biết nguồn lợi thủy sản tự nhiên tăng lên từ 3 đến 4 lần so với thời điểm chưa triển khai dự án. Nhiều người dân ở khu vực này kỳ vọng rừng mọc xanh tốt hơn, hệ sinh thái đầm Ô Loan sẽ hồi sinh mạnh mẽ, các loại thủy hải sản sẽ quay về trú ngụ, sinh kế cho người dân vùng biển sẽ ổn định.

Tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng ven biển

Điểm nổi bật nhất của mô hình nuôi thủy sản dưới tán rừng ngập mặn là khả năng tạo sinh kế ổn định cho người dân. Mặc dù năng suất không quá cao như nuôi thâm canh công nghiệp, nhưng lợi nhuận lại ổn định hơn nhờ giảm chi phí đầu vào và hạn chế rủi ro.

Năm 2024, Trung tâm Khuyến nông Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai) triển khai thực hiện mô hình nuôi tổng hợp các loài thủy sản dưới tán cây ngập mặn kết hợp phát triển du lịch sinh thái với quy mô 10.000 m2 tại ao nuôi anh Trương Hữu Tâm, thôn Vinh Quang 2, xã Phước Sơn, huyện Tuy Phước (nay là xã Tuy Phước Đông).

Với 143.000 con giống tôm sú, 1.000 con cá dìa giống và 2.000 con cua xanh giống, sau khoảng 5 tháng nuôi, tỷ lệ sống của tôm sú đạt 60%, cua xanh 40% và cá dìa 82%, lợi nhuận mang lại cho gia đình anh Tâm hơn 125 triệu đồng/ha.

Hơn nữa, mô hình nuôi tổng hợp tôm, cua, cá được đánh giá là dịch bệnh ít, bền vững, không phải lo thua lỗ. Mặt khác, do không sử dụng hóa chất, kháng sinh trong quá trình nuôi nên tạo ra sản phẩm sạch, được người tiêu dùng rất ưa chuộng. Ngoài nguồn thu từ nuôi trồng thủy sản, người dân còn được hưởng lợi từ các chương trình bảo vệ và phát triển rừng. Việc tham gia quản lý, chăm sóc rừng ngập mặn giúp tạo thêm việc làm và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Thực tế từ các vùng đầm phá miền Trung cho thấy, khi người dân được hưởng lợi trực tiếp từ việc bảo vệ hệ sinh thái, họ sẽ trở thành lực lượng tích cực nhất trong công tác bảo tồn. Và chính những cánh rừng ngập mặn đang hồi sinh hôm nay sẽ là nền tảng để xây dựng những cộng đồng ven biển phát triển xanh, thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu và có sinh kế bền vững trong tương lai.

Bảo Hân