Làng cá Cái Tó – Nét đẹp văn hóa làng biển Đông Bắc Quảng Ninh

Làng cá Cái Tó thuộc địa bàn thôn Cái Tó, xã Đường Hoa, tỉnh Quảng Ninh (trước đây thuộc huyện Hải Hà). Dù chưa xác định được chính xác thời điểm hình thành, Cái Tó được ghi nhận là một cộng đồng cư dân có truyền thống nghề biển lâu đời, gắn liền với lịch sử khai phá vùng đất ven biển và hoạt động quai đê lấn biển.

Nhờ tọa lạc tại khu vực có hệ thống cửa sông, luồng lạch và vùng nước ven bờ thuận lợi, Cái Tó sớm trở thành điểm cư trú ổn định và phát triển đa dạng các nghề khai thác hải sản, đan vá lưới cùng các dịch vụ phụ trợ nghề cá. Trong quá trình lao động, người dân nơi đây đã tích lũy và lưu truyền kho tàng tri thức dân gian phong phú về chế độ thủy triều, đặc điểm luồng lạch, nguồn lợi thủy sản và kỹ năng nhận biết thời tiết trên biển. Những kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ không chỉ tạo nên bản sắc văn hóa nghề nghiệp mà còn thể hiện khả năng thích ứng linh hoạt của cộng đồng với môi trường ven biển.

Song song với đời sống gắn kết và tương trợ lẫn nhau trong sản xuất, hệ thống hạ tầng phục vụ sinh kế — đặc biệt là các công trình neo đậu, tránh trú bão cho tàu thuyền — từng bước được quan tâm đầu tư, góp phần bảo đảm an toàn và ổn định cuộc sống cho bà con ngư dân.

Cùng với truyền thống khai thác hải sản, làng cá Cái Tó còn lưu giữ không gian văn hóa, tín ngưỡng đặc trưng với hai di tích tiêu biểu là Đình Cái Tó (Đình Tó) và miếu Cửa Sông.

Trong đó, Đình Cái Tó là nơi thờ Tiền Ngô Vương Ngô Quyền cùng 12 vị đức thánh đại vương thần, tiêu biểu như Khổng Lộ Giác Hải, Ngô Cương, Cao Sơn và các vị thần được tôn kính theo tín ngưỡng dân gian. Việc phụng thờ tại đình thể hiện đạo lý nhớ ơn các bậc tiền nhân, đồng thời gửi gắm mong ước của người dân về cuộc sống bình an, mưa thuận gió hòa và những mùa biển bội thu. Sự kết hợp giữa Đình Cái Tó và miếu Cửa Sông đã tạo nên một không gian tâm linh gắn bó chặt chẽ với đời sống cư dân, giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì phong tục, giáo dục truyền thống và thắt chặt sự gắn kết cộng đồng.

Là hoạt động văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu nhất của cư dân ven biển xã Đường Hoa, Lễ hội Đình Cái Tó được tổ chức thường niên từ ngày 14 đến ngày 16 tháng Giêng âm lịch. Lễ hội là dịp để cộng đồng tưởng nhớ tiền nhân, tôn vinh giá trị lịch sử và cầu nguyện cho quốc thái dân an, biển yên sóng lặng.

Nội dung lễ hội được cấu trúc bài bản với hai phần rõ rệt:

• Phần lễ: Được cử hành trang nghiêm với nghi thức rước nước đặc trưng từ cửa biển về đình, lễ dâng hương, tế lễ cùng các hoạt động diễn xướng dân gian truyền thống như hát nhà tơ, hát cửa đình.
• Phần hội: Diễn ra sôi nổi với các trò chơi dân gian như cờ người, kéo co, bịt mắt bắt vịt cùng các hoạt động giao lưu văn hóa.

Sự hòa quyện giữa nghi lễ cổ truyền và không gian hội hè dân gian không chỉ bảo tồn bản sắc địa phương mà còn gia tăng sức hút đối với du khách thập phương đến khám phá nét đẹp văn hóa biển Đông Bắc.

Sở hữu nền tảng văn hóa giàu bản sắc cùng truyền thống nghề biển lâu đời, Cái Tó hội tụ đầy đủ tiềm năng để phát triển kinh tế gắn với bảo tồn di sản và xây dựng nông thôn mới bền vững.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc bảo vệ không gian di tích Đình Cái Tó, miếu Cửa Sông, duy trì lễ hội hằng năm và giới thiệu tri thức dân gian đóng vai trò nòng cốt trong việc giữ gìn bản sắc. Bên cạnh đó, địa phương cần chú trọng định hướng khai thác thủy sản có trách nhiệm, bảo vệ nguồn lợi ven bờ, cải thiện môi trường sống và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho ngư dân.

Đồng thời, không gian sản xuất và sinh hoạt nghề cá đặc sắc cũng tạo dư địa thuận lợi để Cái Tó từng bước hình thành các sản phẩm du lịch tham quan, trải nghiệm đời sống làng biển phù hợp với điều kiện thực tế, góp phần xây dựng làng cá văn minh và quảng bá hiệu quả hình ảnh quê hương Đường Hoa.

(Tư liệu tham khảo: Báo Quảng Ninh (2024), bài viết “Khai hội Đình Cái Tó (huyện Hải Hà)”; tư liệu văn hóa địa phương và dữ liệu khảo sát từ đề tài “Nghiên cứu xây dựng làng cá văn minh gắn với nông thôn mới bền vững”).

Bình An