Làng chài Vạn Lạch – Gìn giữ bản sắc văn hóa biển qua lễ hội cầu ngư

Tọa lạc tại khu vực cửa vịnh Vân Phong, làng chài Vạn Lạch thuộc xã Đại Lãnh, tỉnh Khánh Hòa từ lâu đã khẳng định vị thế của một cộng đồng ngư dân có truyền thống gắn bó lâu đời với nghề khai thác thủy sản. Theo số liệu khảo sát, toàn làng hiện có 1.123 hộ gia đình với 4.353 nhân khẩu, trong đó các hộ làm nghề khai thác thủy sản tập trung mật độ cao tại khu vực Đông Bắc và Đông Nam. Trải qua nhiều thế hệ, đại dương không chỉ tạo sinh kế duy trì cuộc sống mà còn chắt lọc nên những kinh nghiệm sản xuất, phong tục tập quán và nét văn hóa đặc trưng. Trong không gian sinh tồn ấy, tinh thần đoàn kết và tương trợ lẫn nhau trong lao động, sinh hoạt đã trở thành giá trị cốt lõi, nổi bật của cộng đồng ngư dân nơi đây. Dù ngày nay các hoạt động thương mại, dịch vụ và du lịch đang từng bước được người dân tham gia nhằm đa dạng hóa nguồn thu nhập, nghề biển truyền thống vẫn giữ vai trò trụ cột trong đời sống kinh tế và định hình bản sắc văn hóa của làng chài.

Đình Nam Hải – nơi gắn liền với tục thờ Cá Ông

Bản sắc văn hóa của làng chài Vạn Lạch được khắc họa đậm nét qua hệ thống tín ngưỡng nghề biển, mà trung tâm sinh hoạt tâm linh là Đình Nam Hải – nơi gắn liền với tục thờ Cá Ông cùng những ước vọng bình an của ngư dân vươn khơi. Hằng năm, vào ngày 15 tháng 3 âm lịch, cộng đồng lại trang trọng tổ chức Lễ hội Cầu Ngư và Cầu an với đầy đủ các nghi thức truyền thống như rước Ông trên biển, tế lễ và hát lễ. Đây là dịp để người dân bày tỏ lòng thành kính, cầu mong thời tiết mưa thuận gió hòa, biển yên sóng lặng, tàu thuyền an toàn và thu hoạch bội thu. Trong đó, nghi thức rước Ông trên biển là hoạt động đặc trưng nhất, thể hiện sự gắn kết thiêng liêng giữa đời sống tâm linh và môi trường biển cả. Không chỉ dừng lại ở ý nghĩa tín ngưỡng, lễ hội còn đóng vai trò là không gian giao lưu cộng đồng, nơi các thế hệ ngư dân gặp gỡ, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất, thắt chặt tình đoàn kết và trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống.

Điểm tựa vững chắc cho sự trường tồn của các giá trị di sản tại Vạn Lạch chính là sự chủ động và phát huy hiệu quả vai trò của cộng đồng địa phương. Lễ hội Cầu Ngư hằng năm được duy trì chủ yếu từ nguồn kinh phí đóng góp tự nguyện của các chủ ghe, chủ tàu và các hộ dân, phản ánh rõ nét tinh thần trách nhiệm đối với di sản văn hóa quê hương. Cùng với đó, hệ thống hương ước, quy ước của làng đã góp phần duy trì tinh thần tương trợ trong lao động trên biển, khuyến khích sự tham gia vào các công việc chung và xây dựng đời sống văn minh. Dù vậy, trước những tác động của thời gian, một số hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một. Thực tế khảo sát cho thấy nghệ thuật hát bài chòi do chính người dân địa phương tự biểu diễn trong dịp lễ hội hiện không còn được duy trì thường xuyên, khiến các chương trình hát lễ phần lớn phải phụ thuộc vào các đoàn nghệ thuật mời từ nơi khác. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về công tác bảo tồn, truyền dạy nghệ thuật dân gian và khuyến khích thế hệ trẻ tham gia nối nghiệp.

Nhìn về tương lai, làng chài Vạn Lạch sở hữu tiềm năng lớn để phát triển các hoạt động tham quan và trải nghiệm văn hóa biển gắn với du lịch cộng đồng. Các giá trị đặc trưng như không gian tâm linh Đình Nam Hải, Lễ hội Cầu Ngư, phong tục nghề cá cùng nhịp sống lao động thường nhật hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch thu hút du khách. Tuy nhiên, quá trình khai thác du lịch đòi hỏi phải gắn liền với việc bảo tồn không gian tín ngưỡng, tôn trọng phong tục tập quán địa phương và đảm bảo vai trò chủ thể của cộng đồng cư dân. Song hành với bảo tồn văn hóa, việc phát triển nghề cá có trách nhiệm, bảo vệ nguồn lợi thủy sản, giữ gìn môi trường biển và nâng cao chất lượng cuộc sống chính là những định hướng then chốt giúp Vạn Lạch xây dựng thành công mô hình làng cá văn minh và phát triển bền vững.

Minh Hiếu