(TSVN) – Trong quá trình nuôi thủy sản, người nuôi thường gặp phải nhiều tình huống phát sinh liên quan đến môi trường nước, sức khỏe vật nuôi và quản lý ao nuôi. Nhận diện đúng vấn đề và có hướng xử lý kịp thời sẽ góp phần hạn chế rủi ro, ổn định sản xuất và nâng cao hiệu quả vụ nuôi.

(Trần Quốc Huy, xã Đà Bắc, tỉnh Phú Thọ)
Trả lời:
Các dấu hiệu trên có thể liên quan đến bệnh do liên cầu khuẩn, thường gặp là Streptococcus agalactiae hoặc Streptococcus iniae, nhưng cũng có thể do các nguyên nhân khác. Nguy cơ bệnh có thể liên quan đến nhiệt độ nước cao, ôxy hòa tan thấp, chất lượng nước suy giảm, mật độ nuôi dày hoặc thao tác gây tổn thương. Người nuôi cần báo thú y xã hoặc cơ quan quản lý chuyên ngành thú y nơi gần nhất và phối hợp lấy mẫu gửi phòng xét nghiệm đủ năng lực để xác định nguyên nhân. Không tự ý sử dụng kháng sinh khi chưa xác định nguyên nhân.
Khi phát hiện cá có biểu hiện bất thường, người nuôi cần kiểm tra mức độ ăn, hoạt động và tỷ lệ cá chết; theo dõi nhiệt độ, ôxy hòa tan, pH, amoniac và nitrit. Hạn chế thao tác gây stress, tăng cường sục khí khi ôxy hòa tan thấp và ngăn phát tán mầm bệnh. Không tự ý di chuyển hoặc san thưa cá nghi mắc bệnh sang ao khác.
Nếu kết quả xét nghiệm xác định cá bị bệnh liên cầu khuẩn, việc chăm sóc và xử lý cần thực hiện theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn, phù hợp tình trạng đàn cá và điều kiện ao nuôi:
Quản lý thức ăn: Theo dõi sức ăn, điều chỉnh lượng thức ăn phù hợp; có thể tạm ngừng cho ăn khi cá bỏ ăn hoặc theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn.
Quản lý mật độ và ôxy: Bảo đảm ôxy hòa tan phù hợp, giảm các yếu tố gây căng thẳng; không tự ý san thưa, di chuyển cá mắc bệnh hoặc nghi mắc bệnh khi chưa có hướng dẫn.
Hạn chế tác động nhiệt: Theo dõi nhiệt độ nước, sử dụng biện pháp che nắng và sục khí phù hợp với ao nuôi; không làm thay đổi đột ngột điều kiện môi trường.
Sử dụng thuốc: Chỉ sử dụng thuốc thú y, trong đó có kháng sinh khi thực sự cần thiết, theo hướng dẫn của người có chuyên môn và quy định hiện hành; cân nhắc kết quả kháng sinh đồ, tuân thủ hướng dẫn sử dụng và thời gian ngừng thuốc trước thu hoạch. Không tự ý sử dụng hoặc phối trộn hóa chất trong ao nuôi.
(Nguyễn Văn Hải, xã Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa)
Trả lời:
Sau mưa lũ, người nuôi cần khẩn trương kiểm tra bờ ao, hệ thống thoát nước và các vị trí có nguy cơ sạt lở, tràn bờ để kịp thời gia cố, hạn chế thất thoát thủy sản. Nên chuẩn bị lưới, đăng chắn và cọc tre để chủ động ứng phó khi nước dâng cao hoặc bờ ao bị tràn.
Trước hết, cần kiểm tra bờ ao và các chỉ tiêu môi trường nước; tăng cường quạt nước, sục khí khi cần. Việc điều chỉnh pH, cấp hoặc thay nước phải phù hợp với loài nuôi, chất lượng nước, đặc điểm ao và hướng dẫn kỹ thuật. Nước thải phải được xử lý đạt yêu cầu trước khi xả ra môi trường, đặc biệt khi nghi có bệnh.
Sau khi môi trường dần ổn định, kiểm tra tình trạng sức khỏe và khả năng bắt mồi của thủy sản để điều chỉnh chế độ chăm sóc. Không nên cho ăn nhiều ngay sau mưa lũ; chỉ cho ăn trở lại khi vật nuôi ổn định, bắt đầu với lượng ít rồi tăng dần theo sức ăn. Chỉ sử dụng sản phẩm bổ sung phù hợp với đối tượng nuôi, theo hướng dẫn của nhà sản xuất và quy định hiện hành.
Để hạn chế nguy cơ phát sinh dịch bệnh, người nuôi cần thường xuyên quan sát hoạt động của thủy sản, kiểm tra môi trường ao và điều chỉnh biện pháp chăm sóc khi có dấu hiệu bất lợi. Trường hợp ôxy hòa tan thấp, cần tăng cường sục khí hoặc tạo dòng chảy; giảm lượng thức ăn phù hợp. Không tự ý san thưa, di chuyển đàn nghi mắc bệnh. Thu gom, xử lý rác thải, thủy sản chết và chất thải khác, không để phát tán gây ô nhiễm nguồn nước; báo cơ quan chuyên môn khi thủy sản chết bất thường hoặc nghi mắc bệnh.
(Phạm Thế Hùng, xã Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh)
Trả lời:
Vào mùa lạnh, nhiệt độ xuống thấp ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh trưởng cá nuôi. Người nuôi cần áp dụng biện pháp giữ ấm phù hợp với hệ thống nuôi, bảo đảm trao đổi khí và ôxy hòa tan; theo dõi nhiệt độ, chất lượng nước và sức khỏe cá. Việc chuyển cá chỉ thực hiện khi cần thiết, điều kiện phù hợp và hạn chế gây sốc.
Người nuôi phải thường xuyên theo dõi tình trạng sức khỏe, đồng thời cung cấp thức ăn đầy đủ dinh dưỡng hoặc sử dụng thức ăn công nghiệp chất lượng cao. Có thể bổ sung Vitamin C qua thức ăn với hàm lượng phù hợp nhằm bảo đảm nhu cầu dinh dưỡng, hỗ trợ chức năng miễn dịch và khả năng chống ôxy hóa của cá. Đây là biện pháp hỗ trợ duy trì sức khỏe khi nhiệt độ môi trường giảm, không thay thế các biện pháp quản lý nhiệt độ và phòng bệnh.
Sử dụng thức ăn công nghiệp hoặc thức ăn tự phối chế, với hàm lượng protein phù hợp. Đối với thức ăn tự phối chế, cần nấu chín trước khi cho ăn. Điều chỉnh lượng thức ăn phù hợp, tránh cho ăn quá nhiều gây dư thừa, lãng phí và làm ô nhiễm môi trường nước. Trong những ngày nhiệt độ xuống thấp, cá giảm hoạt động và nhu cầu dinh dưỡng, có thể giảm khẩu phần hoặc tạm ngừng cho ăn. Ngược lại, vào những ngày nắng ấm, khi cá hoạt động và bắt mồi tốt hơn, tăng dần lượng thức ăn cho phù hợp.
Bên cạnh chế độ dinh dưỡng, cần theo dõi mực nước và chất lượng nước trong ao. Việc cấp hoặc thay nước thực hiện khi cần, căn cứ chất lượng, nhiệt độ nguồn nước và hướng dẫn kỹ thuật; tránh thay đổi đột ngột điều kiện môi trường. Nước thải phải được xử lý theo quy định.
Thường xuyên thu gom rác và thức ăn thừa tại khu vực cho ăn để hạn chế ô nhiễm. Việc sử dụng vôi hoặc sản phẩm xử lý môi trường chỉ thực hiện khi phù hợp điều kiện ao nuôi và theo hướng dẫn chuyên môn.
Trong mùa lạnh, hạn chế bắt cá, kéo lưới và các thao tác không cần thiết để tránh gây xây xát, sốc; trường hợp cần lấy mẫu hoặc xử lý, thực hiện nhẹ nhàng theo hướng dẫn chuyên môn.
(Phan Huy Hoàng, xã Tuy Phong, tỉnh Lâm Đồng)
Trả lời:
Hiện tượng bọt nhớt, váng bẩn và các mảng lợn cợn xuất hiện trên mặt ao tôm có thể liên quan đến sự tích tụ chất hữu cơ, thức ăn dư thừa, chất thải của tôm hoặc sự phát triển, tàn lụi của tảo. Khi chất hữu cơ tích tụ nhiều trong ao, nước dễ xuất hiện váng và bọt lâu tan. Dưới tác động của quạt nước, bọt và các chất bẩn có thể tập trung thành từng mảng ở góc ao. Đây cũng có thể là dấu hiệu cho thấy chất lượng nước đang suy giảm, nhưng cần kiểm tra thêm để xác định nguyên nhân cụ thể.
Khi phát hiện hiện tượng này, người nuôi cần kiểm tra màu nước, mùi nước, tình trạng đáy ao và hoạt động của tôm; đồng thời đo các chỉ tiêu môi trường như ôxy hòa tan (DO), pH, độ kiềm, khí độc amoniac (NH3) và nitrit (NO2-). Đặc biệt, cần kiểm tra ôxy vào sáng sớm vì đây là thời điểm hàm lượng ôxy trong ao có thể xuống thấp. Nếu tôm nổi đầu, bơi yếu, giảm ăn hoặc tập trung bất thường ven bờ, cần ưu tiên tăng cường quạt nước, sục khí để bảo đảm ôxy hòa tan.
Để xử lý, cần vớt bọt, váng tảo và các mảng chất hữu cơ nổi trên mặt ao; kết hợp xi phông loại bỏ chất thải tích tụ ở đáy khi phù hợp. Bọt, bùn và nước xi phông phải được thu gom, xử lý đạt yêu cầu, không xả trực tiếp ra môi trường. Kiểm tra và điều chỉnh lượng thức ăn theo sức ăn của tôm. Có thể sử dụng chế phẩm vi sinh phù hợp quy định, có nguồn gốc rõ ràng và theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Nếu chất lượng nước suy giảm nghiêm trọng, có thể xem xét thay một phần nước khi nguồn nước cấp đã được kiểm tra, xử lý và phù hợp với điều kiện ao nuôi; nước thải phải được xử lý đạt yêu cầu. Không tùy tiện sử dụng hóa chất diệt tảo hoặc xử lý mạnh khi chưa xác định nguyên nhân. Tiếp tục theo dõi môi trường nước, sức khỏe và khả năng bắt mồi của tôm; nếu tôm chết bất thường hoặc nghi mắc bệnh, báo ngay cơ quan chuyên môn và hạn chế chuyển nước sang ao khác.
(Trần Thanh Phong, xã Phan Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau)
Trả lời:
Các dấu hiệu tôm giảm ăn, gan tụy nhợt màu, teo nhỏ và đường ruột rỗng có thể liên quan đến bệnh hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND), nhưng cũng có thể do vấn đề dinh dưỡng, môi trường hoặc bệnh khác. AHPND liên quan đến các chủng vi khuẩn Vibrio mang gen độc tố đặc trưng, trong đó có một số chủng Vibrio parahaemolyticus. Người nuôi cần báo ngay cơ quan chuyên môn và phối hợp gửi mẫu đến phòng xét nghiệm đủ năng lực để xác định nguyên nhân.
Trong thời gian chờ kết quả, cần tăng cường theo dõi sức khỏe tôm, duy trì môi trường nước ổn định, bảo đảm đủ ôxy và điều chỉnh lượng thức ăn theo sức ăn thực tế. Thu gom tôm chết, xử lý đúng quy định, không vứt xác tôm hoặc xả nước ao chưa qua xử lý ra môi trường; đồng thời hạn chế các hoạt động có thể làm phát tán mầm bệnh sang ao khác.
Để hạn chế nguy cơ AHPND, người nuôi cần lựa chọn con giống có nguồn gốc rõ ràng, kiểm soát chất lượng nước, vệ sinh ao và quản lý thức ăn hiệu quả. Không tự áp dụng phác đồ điều trị hoặc lạm dụng kháng sinh; việc xử lý thực hiện theo hướng dẫn của cơ quan quản lý chuyên ngành thú y.
(Hoàng Thị Hoa, xã Tân Hồng, tỉnh Đồng Tháp)
Trả lời:
Cá tập trung gần mặt nước, ngoi lên đớp khí vào sáng sớm có thể là dấu hiệu thiếu ôxy hòa tan. Ban đêm, tảo và các sinh vật trong ao tiếp tục tiêu thụ ôxy, trong khi quá trình quang hợp không diễn ra, khiến ôxy có thể xuống thấp gần sáng. Mức ôxy phù hợp cần đối chiếu theo loài, giai đoạn nuôi, hệ thống và hướng dẫn kỹ thuật. Hiện tượng cá nổi đầu cũng có thể liên quan đến chất lượng nước suy giảm hoặc các vấn đề về mang cá.
Khi phát hiện cá nổi đầu, cần vận hành ngay máy quạt nước, máy sục khí để tăng ôxy hòa tan; tạm ngừng cho ăn và kiểm tra ôxy hòa tan, nhiệt độ, pH. Rà soát thức ăn, chất hữu cơ tích tụ và mật độ nuôi; tăng cường cấp ôxy vào ban đêm và gần sáng nếu cần. Trường hợp cá chết bất thường, có dấu hiệu nghi mắc bệnh hoặc vẫn nổi đầu dù đã tăng cường ôxy, báo cơ quan chuyên môn và phối hợp lấy mẫu để xác định nguyên nhân.
Ban KHKT
Tài liệu tham khảo:
Hướng dẫn biện pháp phòng, chống một số bệnh nguy hiểm trên cá rô phi (ban hành kèm theo Quyết định số 172/QĐ-TSKN ngày 16/4/2026 của Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư).
Hye Jin Jeon và cộng sự (2022). Antibacterial Activity of Bacillus Strains against Acute Hepatopancreatic Necrosis Disease-Causing Vibrio campbellii in Pacific White Leg Shrimp. Fishes, 7(5), 287. DOI: 10.3390/fishes7050287