Siết chặt chống khai thác IUU sau thanh tra lần thứ 5 của EC

Tập trung khắc phục tồn tại

Lần thanh tra thứ 5 của Ủy ban châu Âu (EC) tại Việt Nam trong tháng 3/2026 được xem là dấu mốc quan trọng trong hành trình gỡ “thẻ vàng” đối với ngành thủy sản. Kết thúc đợt làm việc, bên cạnh những đánh giá tích cực, Đoàn thanh tra EC cũng chỉ ra nhiều tồn tại cần khắc phục, đặt ra yêu cầu siết chặt hơn nữa công tác chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU).

Trong bối cảnh báo cáo chính thức của EC dự kiến công bố vào ngày 19/4, Chính phủ đã yêu cầu các bộ, ngành, địa phương khẩn trương triển khai các giải pháp khắc phục theo từng mốc thời gian cụ thể. Nguyên Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà nhấn mạnh tinh thần cầu thị, thẳng thắn nhìn nhận tồn tại, xử lý dứt điểm những vấn đề EC nêu ra, đặc biệt là các nội dung có thể hoàn thành ngay trong ngắn hạn.

Tại buổi làm việc với lãnh đạo Chính phủ ngày 19/3, ông Fernando Andresen Guimaraes, Trưởng đoàn thanh tra IUU của EC đánh giá, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong hoàn thiện khung pháp lý, quản lý đội tàu và triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc, thể hiện quyết tâm hướng tới nghề cá bền vững và kinh tế xanh.

Đặc biệt, cách tiếp cận toàn diện với sự chỉ đạo sát sao từ Chính phủ, sự tham gia của các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp đã tạo ra chuyển biến tích cực trong quản lý nghề cá. Điều này cho thấy, Việt Nam đang đi đúng hướng trong việc xây dựng ngành thủy sản có trách nhiệm và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, EC cũng thẳng thắn chỉ ra một số tồn tại, trong đó nổi bật là tính minh bạch của nguyên liệu hải sản tại các nhà máy chế biến xuất khẩu, tình trạng tàu cá mất kết nối thiết bị giám sát hành trình, việc chuyển thiết bị giữa các tàu để né tránh kiểm soát và công tác truy xuất nguồn gốc chưa đồng bộ.

Bốn nhóm khuyến nghị từ EC

Sau đợt kiểm tra, Đoàn thanh tra EC đã đưa ra các khuyến nghị tập trung vào bốn nhóm vấn đề trọng tâm, được xem là định hướng quan trọng để Việt Nam hoàn thiện hệ thống quản lý nghề cá.

Trước hết là hoàn thiện khung pháp lý. EC đề nghị, bổ sung các chế tài mạnh như tước giấy phép khai thác, tịch thu tàu cá đối với hành vi vi phạm nghiêm trọng; đồng thời coi hành vi tháo niêm phong hoặc chuyển thiết bị giám sát hành trình là vi phạm nghiêm trọng cần xử phạt ở mức cao nhất để tăng tính răn đe.

Thứ hai là quản lý và giám sát hoạt động tàu cá. Tất cả tàu đã đăng ký phải được đánh dấu, quản lý đầy đủ, kể cả khi neo đậu tại bờ; đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành trong kiểm soát tàu ra vào cảng và hoạt động trên biển nhằm ngăn chặn vi phạm từ sớm.

Thứ ba là truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác. EC yêu cầu, kiểm soát chặt nguyên liệu từ cảng đến doanh nghiệp và xuất khẩu, đặc biệt là hàng vận chuyển bằng container, đồng thời tăng cường kiểm tra tại doanh nghiệp để phát hiện và xử lý việc sử dụng nguyên liệu bất hợp pháp.

Thứ tư là thực thi pháp luật. EC nhấn mạnh, việc đẩy nhanh xử lý các tàu cá vi phạm, thống nhất dữ liệu giữa các bộ, ngành và địa phương, tăng cường xử phạt hành chính để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Chính phủ chỉ đạo siết chặt toàn diện

Tiếp thu các khuyến nghị của EC, Chính phủ đã yêu cầu siết chặt toàn diện công tác chống khai thác IUU. Ngày 31/3, Văn phòng Chính phủ ban hành Thông báo 159/TB-VPCP truyền đạt kết luận của Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà tại Phiên họp lần thứ 33 của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU, yêu cầu khẩn trương triển khai các nhiệm vụ cấp bách nhằm khắc phục tồn tại theo khuyến nghị của EC.

Ngày 27/3, nguyên Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà chủ trì Phiên họp lần thứ 33 với sự tham gia của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các bộ, ngành liên quan để rà soát tiến độ thực hiện các nhiệm vụ chống khai thác IUU sau đợt thanh tra của EC.

Kết luận phiên họp, ông Trần Hồng Hà giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm trước Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ về kết quả triển khai các nhiệm vụ chống khai thác IUU, đồng thời trực tiếp chỉ đạo, đôn đốc việc thực hiện các khuyến nghị của EC; khẩn trương xây dựng kế hoạch hành động cụ thể, bảo đảm triển khai đồng bộ, hiệu quả và đúng tiến độ.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc xây dựng kế hoạch thực hiện các khuyến nghị, đồng thời hoàn thiện báo cáo giải trình gửi EC theo đúng thời hạn. Báo cáo giải trình phải thẳng thắn, đầy đủ, không hình thức, xác định rõ các tồn tại và giải pháp khắc phục cụ thể, khả thi. Đẩy nhanh dự thảo nghị định xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực thủy sản, bổ sung đầy đủ hành vi vi phạm và tăng mức xử phạt, bảo đảm tính răn đe.

Bên cạnh đó, cần sớm hoàn thiện quy định về kiểm soát truy xuất nguồn gốc nguyên liệu nhập khẩu, quản lý doanh nghiệp và hệ thống kiểm soát chuỗi khai thác – thu mua – chế biến – xuất khẩu, nhằm khắc phục những “khe hở” trong quản lý hiện nay.

Nguyên Phó Thủ tướng yêu cầu, khẩn trương rà soát nhóm tàu từ 12m đến dưới 15m, bởi đây là đối tượng chưa được quản lý đầy đủ và tiềm ẩn nguy cơ vi phạm cao. Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu mở rộng đối tượng lắp thiết bị giám sát hành trình đối với toàn bộ tàu từ 12m trở lên, ban hành hướng dẫn cụ thể với trường hợp một tàu lắp hai thiết bị để tránh bị lợi dụng.

Siết chặt quản lý mua bán, chuyển nhượng tàu cá, bảo đảm mọi tàu đều có chủ sở hữu rõ ràng, đăng ký đầy đủ và được quản lý thống nhất. Trường hợp tàu vượt ranh giới vùng biển Việt Nam qua dữ liệu giám sát hành trình phải được xác định là vi phạm và xử lý ngay.

Song song với quản lý đội tàu, việc hoàn thiện hệ thống dữ liệu nghề cá cũng được đặt ra với yêu cầu cao hơn. Các cơ sở dữ liệu phải được vận hành thống nhất, cập nhật đầy đủ và liên thông giữa các cơ quan quản lý, bảo đảm thông tin chính xác và kịp thời.

Hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử cần kiểm soát toàn bộ chuỗi từ khai thác, thu mua, chế biến đến xuất khẩu, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp trong từng khâu.

Chính phủ yêu cầu các địa phương nâng cao trách nhiệm quản lý tàu cá, xử lý nghiêm trường hợp vi phạm và kiểm điểm tổ chức, cá nhân liên quan nếu để xảy ra sai phạm. Thời gian từ nay đến khi EC công bố báo cáo chính thức được xem là giai đoạn quyết định, đòi hỏi các bộ, ngành và địa phương triển khai quyết liệt các giải pháp, tạo chuyển biến rõ rệt trong thực tế, mục tiêu lâu dài không chỉ dừng ở việc gỡ cảnh báo “thẻ vàng”, mà còn hướng tới xây dựng nghề cá bền vững, minh bạch.

Thùy Khánh