Cá mập, cá đuối: Từ nguồn lợi thủy sản đến trách nhiệm bảo tồn

Từ những ngày “cá nhiều đến mức nhảy trên mặt sóng”

Những ngày giữa tháng 8/2026, theo chân đoàn công tác của Trung tâm Kinh tế và Quy hoạch Thủy sản thuộc Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam khảo sát hiện trạng khai thác, buôn bán, chế biến, tiêu thụ cá mập, cá đuối tại cảng cá Tam Quan và cảng cá Quy Nhơn, chúng tôi gặp anh Nguyễn Văn Toàn, ngư dân ở phường Hoài Nhơn Bắc, chủ tàu BĐ-62558-TS. Gần 20 năm gắn bó với nghề câu kiều, câu chuyện của anh phần nào cho thấy những thay đổi của nguồn lợi cá đuối theo thời gian.

Với nghề câu kiều, ngư dân giăng dây câu có nhiều lưỡi sát đáy biển, không dùng mồi. Cá đuối và một số loài cá tầng đáy có thể vô tình mắc vào dây câu. Nhiều năm đi biển giúp anh Toàn nhận biết nhiều loài cá đuối theo tên gọi địa phương như cá đuối ghim, cá đuối ó, cá đuối dơi, cá đuối nghệ, cá đuối sứa, cá đuối bùa, cá đuối điện…

Đoàn công tác phỏng vấn ngư dân cảng cá Tam Quan. Ảnh: Ái Trinh

Nhắc về thời cá đuối còn dồi dào, anh Toàn cho biết: “Ngày trước cá đuối nhiều lắm. Những hôm chỉ hơi có gió, thả câu xuống là có cá. Có chuyến sản lượng gần cả tấn. Cá đuối khi ấy rất lớn, có con vài chục kg, thậm chí cả trăm kg”. Đến mùa sinh sản, một số loài cá đuối di chuyển từ vùng khơi vào gần bờ. Có thời điểm, anh từng chứng kiến cá đuối nhảy vượt trên mặt sóng, cá con được sinh ra rồi rơi xuống biển. 

Nhưng bức tranh ấy nay đã khác.Theo anh Toàn, sản lượng cá đuối hiện giảm hơn 50% so với trước đây. Những loài từng khá phổ biến theo cách gọi của người dân như cá đuối nạng, cá đuối ó mặt quỷ, cá đuối quạt nay rất hiếm gặp. Tàu của anh hiện chủ yếu khai thác cá đuối nghệ, giá bán bình quân khoảng 165.000 đồng/kg. Mỗi chuyến biển nhiều khi chỉ thu được vài chục kg, không đủ bù chi phí.

Khi nguồn lợi suy giảm trở thành câu chuyện bảo tồn

Theo ông Đào Việt Long, Giám đốc Trung tâm Kinh tế và Quy hoạch Thủy sản, Việt Nam là một trong những quốc gia có hoạt động khai thác và buôn bán cá mập, cá đuối. Tuy nhiên, một số loài cá đuối, cá mập đã được đưa vào danh mục thủy sản nguy cấp, quý, hiếm theo Phụ lục III, Thông tư số 88/2025/TT-BNNMT ngày 31/12/2025 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Ông Long cho biết “việc thu thập dữ liệu thực tế về khai thác và thương mại cá mập, cá đuối có ý nghĩa quan trọng trong đánh giá áp lực đối với nguồn lợi, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý phù hợp”.

Đoàn công tác phỏng vấn một hộ chuyên thu mua cá đuối tại cảng Quy Nhơn. Ảnh: Ái Trinh

Thực tế khảo sát cho thấy một vấn đề hiện nay là không phải ngư dân nào cũng có thể nhận diện chính xác các loài thuộc diện được pháp luật bảo vệ. Ông Võ Trọng Ánh, chủ tàu BĐ-02889-TS, nhiều năm làm nghề câu kiều đánh bắt cá đuối ở vùng biển ven bờ Quy Nhơn, cho biết làng chài Bình Thái, xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai hiện có khoảng 15 hộ chuyên làm nghề này. Tuy nhiên, các quy định liên quan đến quản lý một số loài cá đuối còn khá mới đối với người dân. “Cá đuối nhiều loài, chúng tôi không biết loài nào cấm và loài nào được phép khai thác”, ông Ánh nói.

Trong số các loài cá đuối được khai thác làm thực phẩm, cá đuối nạng, cá đuối ó mặt quỷ và cá đuối quạt đã được đưa vào danh mục thủy sản nguy cấp, quý, hiếm. Đối với cá mập và các nhóm cá sụn khác, danh mục cũng bao gồm nhiều loài như cá mập đầu bạc, các loài cá mập đầu búa, cá mập đầu vây trắng, cá mập trắng lớn, cá mập lụa, cá nhám thu, cá nhám voi, các loài cá đao và cá mập đuôi dài…

Điều này đặt ra thách thức không nhỏ. Với những người đã đi biển hàng chục năm, việc phân biệt các loài theo kinh nghiệm và tên gọi địa phương có thể không quá khó. Nhưng xác định chính xác loài nào thuộc danh mục được pháp luật bảo vệ lại là câu chuyện khác, nhất là khi một số loài có hình thái tương đối giống nhau hoặc có nhiều tên gọi khác nhau giữa các địa phương.

Để ngư dân “nhận mặt” loài cần bảo vệ

Tại cảng cá Tam Quan, công tác tuyên truyền về các loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm được thực hiện thường xuyên. Ông Cao Văn Tây, Phó Giám đốc Ban quản lý cảng cá Tam Quan, cho biết ngư dân cơ bản đã được tuyên truyền và không chủ động khai thác những loài thuộc diện cấm để đưa vào cảng.

Tuy nhiên, trong quá trình khai thác, việc đánh bắt không chủ ý các loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm vẫn có thể xảy ra. Đáng chú ý, tình trạng ngư dân lén cắt vây cá mập mang về sử dụng hoặc bán vẫn còn xảy ra, cho thấy khoảng cách giữa quy định và thực tế thực thi vẫn cần được quan tâm.

Một con cá mập nhỏ bị đánh bắt cập cảng cá Quy Nhơn. Ảnh: Thu Hiền

Vì vậy, bên cạnh phổ biến các quy định pháp luật, một trong những việc cần ưu tiên là giúp ngư dân nhận diện chính xác các loài cá mập, cá đuối thuộc diện nguy cấp, quý, hiếm. Thông tin cần được thể hiện đơn giản, trực quan, gắn với hình ảnh, đặc điểm nhận dạng và tên gọi phổ biến tại từng địa phương để ngư dân có thể sử dụng ngay trên tàu và tại cảng cá.

Từ ký ức của ngư dân về những ngày cá đuối “nhiều đến mức nhảy trên mặt sóng” đến thực tế nhiều loài nay trở nên hiếm thấy là một khoảng cách chỉ vài chục năm. Đằng sau sự thay đổi ấy không chỉ là câu chuyện về những chuyến biển ngày càng ít cá, mà còn là dấu hiệu cho thấy một phần nguồn lợi biển đang đứng trước sức ép lớn.

Bảo tồn cá mập, cá đuối quý hiếm, điều quan trọng hơn là để người đi biển biết loài nào cần được bảo vệ, nhận diện đúng khi bắt gặp và biết cách xử lý phù hợp. Khi ngư dân, cảng cá, thương lái, cơ sở chế biến và cơ quan quản lý cùng tham gia, những quy định trên giấy mới có thể chuyển thành hành động thực tế trên biển – nơi quyết định một loài được trở về đại dương hay tiếp tục đi vào chuỗi khai thác và thương mại./.

ÁI TRINH