Giảm thất thoát để nâng sức cạnh tranh cho ngành cá tra

Tại hội thảo, các chuyên gia nhận định, cá tra hiện là một trong những ngành hàng thủy sản chiến lược của Việt Nam, đặc biệt tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Không chỉ đóng góp lớn cho xuất khẩu, tạo việc làm và sinh kế cho hàng chục nghìn hộ dân, ngành cá tra còn giữ vai trò quan trọng trong hệ thống thực phẩm khu vực Mekong.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tăng trưởng, ngành hàng này đang phải đối mặt với nhiều thách thức như biến động giá cả, chi phí đầu vào tăng, áp lực đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, dịch bệnh, biến đổi khí hậu và phát triển xanh. Đáng chú ý, tình trạng thất thoát và lãng phí trong toàn bộ chuỗi giá trị đang ảnh hưởng lớn đến hiệu quả sản xuất và sức cạnh tranh của ngành.

Toàn cảnh Hội thảo. Ảnh: Trịnh Lan 

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Tất Thắng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách Nông nghiệp và Sức khỏe, thất thoát trong ngành cá tra không chỉ là phần sản phẩm bị hao hụt mà còn bao gồm sự lãng phí về thức ăn, con giống, công lao động, chất lượng sản phẩm và cơ hội thị trường. Nếu giảm được thất thoát, ngành cá tra sẽ nâng cao hiệu quả kinh tế, cải thiện sinh kế người dân, đồng thời giảm áp lực lên môi trường.

Dự án “Thất thoát thực phẩm trong chuỗi giá trị cá da trơn (cá tra) ở lưu vực sông Mekong” được triển khai trong 3 năm, từ ngày 1/4/2023 đến ngày 30/6/2026, với sự tài trợ của Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp Quốc tế Úc (ACIAR) và Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Quốc tế Canada (IDRC). Dự án có sự tham gia của nhiều cơ quan nghiên cứu, quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng thực hành ngành cá tra.

Theo Thạc sĩ Trịnh Thị Lan, giảng viên Bộ môn Thủy sản, Trường Đại học An Giang, đồng thời là điều phối dự án tại Việt Nam, nhóm nghiên cứu tập trung khảo sát tại các địa bàn trọng điểm của ngành cá tra, trong đó có An Giang và Vĩnh Long nhằm xác định mức độ thất thoát thực phẩm hiện tại và dự báo xu hướng trong tương lai.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, thất thoát xuất hiện ở hầu hết các khâu của chuỗi sản xuất, từ con giống, ương nuôi, nuôi thương phẩm đến thu hoạch, vận chuyển, chế biến và phân phối.

Thạc sĩ Võ Văn Ốc, Trường Đại học An Giang cho biết, hiệu quả kỹ thuật trong sản xuất cá tra hiện còn thấp, tỷ lệ thất thoát trong quá trình nuôi dao động từ 30-50%. Nguyên nhân chủ yếu do chất lượng con giống chưa ổn định, môi trường nuôi biến động và trình độ quản lý kỹ thuật chưa đồng đều. Trong một số trường hợp, tỷ lệ cá chết có thể lên tới 80%, gây thiệt hại lớn cho người nuôi.

Ngoài ra, dịch bệnh do vi khuẩn tiếp tục là rủi ro lớn khiến nhiều hộ nuôi gặp khó khăn khi chi phí đầu tư tăng nhưng năng suất và chất lượng đầu ra không ổn định.

Theo các chuyên gia, khâu chế biến hiện là “điểm nghẽn” gây thất thoát lớn nhất trong toàn chuỗi giá trị. Để sản xuất 1kg phi lê cá tra thành phẩm cần khoảng 2,8kg cá nguyên liệu, đồng nghĩa lượng phụ phẩm và hao hụt chiếm khoảng 65% nếu không được tận dụng để chế biến sâu.

Nghiên cứu cho thấy, mỗi năm doanh nghiệp trong ngành còn lãng phí khoảng 50% lượng phụ phẩm, tương đương khoảng 276.000 tấn chưa được khai thác hiệu quả. Đây được xem là dư địa lớn để ngành cá tra chuyển hướng sang mô hình tăng trưởng dựa trên giá trị gia tăng thay vì chỉ tập trung vào sản lượng.

Tiến sĩ Nguyễn Văn Nguyện, Giám đốc Trung tâm APOTEC, Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam chia sẻ, năm 2025 diện tích nuôi cá tra cả nước đạt khoảng 5.500ha, sản lượng khoảng 1,74 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu hơn 2,2 tỷ USD. Cùng với tốc độ tăng trưởng đó, lượng phụ phẩm phát sinh ước khoảng 700.000-900.000 tấn mỗi năm.

Theo ông Nguyện, nếu được khai thác hiệu quả, các phụ phẩm như đầu, xương, da, mỡ, nội tạng hay thịt vụn cá tra có thể trở thành nguyên liệu phục vụ ngành thực phẩm, mỹ phẩm, dược phẩm, thức ăn chăn nuôi hoặc nông nghiệp hữu cơ. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế kinh tế tuần hoàn và phát triển xanh của ngành thủy sản hiện nay.

Các đại biểu tham dự Hội thảo. Ảnh: Trịnh Lan

Tại hội thảo, các đại biểu đã tập trung thảo luận và đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm giảm thất thoát trong chuỗi giá trị cá tra. Trong đó, ưu tiên cải thiện chất lượng con giống, quản lý cá bố mẹ, tăng cường an toàn sinh học và kiểm soát dịch bệnh ngay từ đầu chuỗi sản xuất.

Bên cạnh đó, các chuyên gia đề xuất chuẩn hóa quy trình kỹ thuật ở các khâu ương giống, nuôi thương phẩm, thu hoạch, phân cỡ, vận chuyển và bảo quản nhằm giảm hao hụt trong quá trình sản xuất. Việc tăng cường liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các tổ chức hỗ trợ cũng được xem là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả toàn chuỗi.

Nhiều ý kiến cho rằng, ngành cá tra cần chuyển từ tư duy cạnh tranh bằng chi phí thấp sang tạo giá trị gia tăng thông qua chế biến sâu, phát triển sản phẩm phụ phẩm, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu bền vững và mở rộng thị trường cao cấp.

Đặc biệt, các đại biểu nhấn mạnh vai trò của nguồn nhân lực trong phát triển ngành hàng. Việc nâng cao năng lực cho nông hộ, doanh nghiệp nhỏ, cán bộ địa phương, nhà nghiên cứu trẻ và thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ trong chuỗi giá trị sẽ quyết định tính bền vững của các giải pháp kỹ thuật.

Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Kiểm ngư An Giang Nguyễn Hoàng Huy nhấn mạnh, cá tra đã được xác định là sản phẩm chủ lực quốc gia với định hướng phát triển dài hạn đến năm 2045. Những kết quả nghiên cứu từ dự án sẽ là cơ sở quan trọng để cơ quan quản lý và doanh nghiệp ứng dụng vào thực tiễn sản xuất trong thời gian tới.

Bình Nguyên