Ứng dụng khoa học công nghệ để nuôi tôm hiệu quả và bền vững

Phát biểu chào mứng diễn đàn, bà Quách Thị Thanh Bình – Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cần Thơ, cho rằng việc tổ chức Diễn đàn Khuyến nông @ Nông nghiệp ngày hôm nay mang ý nghĩa thiết thực và kịp thời. Đây là diễn đàn quan trọng để các cơ quan quản lý nhà nước, các nhà khoa học, chuyên gia kỹ thuật, các doanh nghiệp cung ứng vật tư, công nghệ cùng gặp gỡ, đối thoại và chia sẻ những giải pháp tiến bộ kỹ thuật mới nhất. Qua đó, chúng ta cùng nhau tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy mô hình nuôi tôm thích ứng với biến đổi khí hậu, tiết kiệm chi phí, bảo vệ môi trường sinh thái và tối ưu hóa hiệu quả kinh tế cho người nuôi tôm trong vùng.

Thông qua diễn đàn này, Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ kỳ vọng sẽ đón nhận được nhiều ý kiến đóng góp quý báu, các tham luận mang tính chiến lược cũng như các mô hình công nghệ tiên tiến từ các nhà quản lý, nhà khoa học và các doanh nghiệp. Đây sẽ là những tiền đề quan trọng để địa phương tiếp tục cụ thể hóa các định hướng phát triển ngành tôm theo hướng sinh thái, tuần hoàn và bền vững.

Diễn đàn thu hút đông đảo người nuôi tôm, các nhà quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp tham gia

Khẳng định Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) tiếp tục là vùng nuôi tôm nước lợ trọng điểm của Việt Nam, báo cáo của Cục Thủy sản và Kiểm ngư cho biết, năm 2025, toàn vùng có 704,4 nghìn ha nuôi tôm, chiếm 93,2% diện tích cả nước, với sản lượng 1.225 nghìn tấn, tương đương 87,2%. Trong đó, Cà Mau dẫn đầu với 435.408 ha và 542.680 tấn, tiếp đến là Vĩnh Long (308.820 tấn) và Cần Thơ (204.554 tấn). Tôm sú chiếm 96,4% diện tích tôm sú cả nước, chủ yếu ở các mô hình quảng canh cải tiến, tôm–lúa, tôm–rừng; tôm thẻ chân trắng chỉ khoảng 98 nghìn ha nhưng đóng góp 666,7, nghìn tấn tức 84% sản lượng tôm thẻ cả nước. Riêng 9 tháng đầu năm 2026, diện tích thả nuôi toàn vùng ước  đạt 699 nghìn ha và sản lượng 935 nghìn tấn, tỷ trọng vẫn ở mức tương đương. Cũng theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư, mô hình nuôi thâm canh và bán thâm canh ở ĐBSCL chỉ mới chiếm 16,6% diện tích nhưng tạo ra đến 70,5% sản lượng. Điều này cho thấy, dư địa để nâng cao năng suất, sản lượng tôm toàn vùng thông qua việc chuyển đổi, nâng cấp, cải tiến mô hình và quy trình công nghệ phù hợp còn rất lớn.

Tuy nhiên, ngành tôm ĐBSCL vẫn đang phải đối mặt không ít khó khăn, thách thức đe dọa sự phát triển bền vững của toàn ngành. Đó là vấn đề con giống phụ thuộc lớn vào nguồn nhập khẩu. Theo Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam, đàn nhập khẩu thường suy giảm sức chống chịu khi gặp biến động độ mặn và nhiệt độ cao tại vùng; Viện đang theo đuổi chương trình chọn giống trong nước, riêng tôm sú đã qua 7 thế hệ chọn lọc. Dịch bệnh vẫn là rủi ro lớn, nhất là bệnh đốm trắng, hoại tử gan tụy cấp EHP… Theo hệ thống VAHIS, chín tháng đầu năm 2026 bệnh đốm trắng được ghi nhận trên 419,4 ha, chiếm 41,5% tổng bản ghi; hoại tử gan tụy cấp 157,8 ha; EHP chỉ 19,5 ha nhưng lại đáng chú ý ở mức độ ảnh hưởng. Theo báo cáo của Viện, EHP làm tôm còi cọc, phân đàn và đẩy hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) từ khoảng 1,2 lên 1,6–1,8, tác động trực tiếp đến lợi nhuận. Báo cáo của Trường Đại học Cần Thơ nhấn mạnh biến đổi khí hậu không trực tiếp gây bệnh nhưng làm thay đổi điều kiện sinh thái của ao nuôi và khả năng tồn tại, phát tán mầm bệnh. 

Bên cạnh đó, một thách thức không nhỏ khác chính là giá thành cao, do nguồn nguyên liệu chủ yếu phụ thuộc vào nhập khẩu, trong khi thức ăn chiếm 55–65% giá thành nuôi thâm canh. Viện Khoa học Thủy sản ước giá thành tôm thẻ chân trắng của Việt Nam cao hơn các đối thủ như Ecuador hay Ấn Độ khoảng 0,8–1,2 USD/kg. Một con số đáng chú ý khác: FCR ở các mô hình công nghệ cao như biofloc, RAS hoặc nuôi nhiều giai đoạn chỉ khoảng 1,1–1,3, trong khi mô hình thâm canh truyền thống ở mức 1,4–1,6. Đối với vấn đề Hạ tầng, báo cáo của Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp Cần Thơ đánh giá hạ tầng chưa theo kịp, dẫn đến môi trường vùng nuôi suy thoái, và xung đột lợi ích giữa hộ nuôi thâm canh với cộng đồng khi nước thải chưa được xử lý. Ở cấp quốc gia, chỉ khoảng 24,5% cơ sở nuôi thuộc diện phải đăng ký được cấp mã số, ảnh hưởng đến khả năng truy xuất nguồn gốc.

Đứng trước những khó khăn, thách thức trên, bên cạnh các đề xuất giải pháp về hạ tầng, quản lý dịch bệnh, con giống…các giải pháp ứng dụng khoa học công nghệ được hầu hết các tham luận quan tâm, nhưng cũng đồng thời có chung nhận định là sẽ không có một công thức chung cho tất cả mô hình hay vùng nuôi. Theo đó, Cục Thủy sản và Kiểm ngư đề nghị phân biệt rõ hướng ứng dụng theo đối tượng và hệ thống nuôi: với tôm sú, ưu tiên nâng năng suất ở các mô hình tôm–lúa, tôm–rừng và quảng canh cải tiến; với tôm thẻ chân trắng, tập trung quản lý môi trường, an toàn sinh học, kiểm soát dịch bệnh, tự động hóa và hiệu quả sử dụng thức ăn, năng lượng. Cục cũng lưu ý việc lựa chọn công nghệ phải xét đến hạ tầng, năng lực vận hành, chi phí và khả năng xử lý chất thải, không chỉ căn cứ vào năng suất.

Ông Tăng Văn Xúa – Nông dân nuôi tôm xuất sắc, thành viên của HTX Hòa Nghĩa chia sẻ kinh nghiệm nuôi tôm với đoàn tham dự diễn đàn

Nhìn chung, các giải pháp được đề xuất chủ yếu, gồm: ương nuôi nhiều giai đoạn; Công nghệ sinh học và tuần hoàn nước nhằm giảm sức ép lên môi trường; Tự động hóa và chuyển đổi số (cảm biến, máy cho ăn tự động, nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc); Ưu tiên phát triển mô hình sinh thái tại những vùng đặc thù… Theo Viện Khoa học Thủy sản, thủy lợi nội vùng phải tách bạch thời điểm đóng mở cống giữa vùng chuyên lúa và vùng tôm–lúa, các hộ nhỏ cần được tổ chức thành hợp tác xã hoặc tổ hợp tác (quy mô tối thiểu 50–100 ha), và có sự kết nối với doanh nghiệp. Trung tâm Khuyến nông quốc gia đề xuất mô hình liên kết “6 nhà” gồm nhà quản lý, nhà khoa học, nhà sản xuất, nhà cung cấp đầu vào, cơ sở thu gom và cơ sở chế biến, nhằm giảm giá thành nhờ giảm chi phí đầu vào và bớt khâu trung gian.

Không chỉ đề xuất các giải pháp, các báo cáo tham luận tại diễn đàn đều có chung nhận định rằng, để giữ vị thế “thủ phủ tôm”, ĐBSCL cần chuyển từ tăng trưởng dựa vào sản lượng sang tăng trưởng dựa vào chất lượng, giá trị và khả năng chống chịu. Công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi gắn với điều kiện sinh thái, năng lực người nuôi và một chuỗi liên kết đủ chặt từ con giống đến thị trường. 

Phát biểu kết luận diễn đàn, lãnh đạo Trung tâm Khuyến nông quốc gia đề xuất một số nhiệm vụ cần thực hiện, như: thực hiện quy hoạch, cấp mã số vùng nuôi tôm tập trung, truy xuất nguồn gốc và quản lý quy hoạch, tổ chức lại sản xuất, khắc phục tình trạng sản xuất nhỏ lẻ để thuận lợi cho việc quản lý môi trường nuôi và xử lý chất thải ra môi trường. Phát triển các mô hình nuôi tôm thuận thiên, thích ứng với biến đổi khí hậu. Tổ chức lại sản xuất, xây dựng các tổ hợp tác, hợp tác xã, mô hình nuôi tôm theo chuỗi giá trị, sản phẩm sản xuất ra cần phải xây dựng đăng ký thương hiệu để đảm bảo lợi ích và hiệu quả của người dân. Tăng cường hợp tác công tư, với Doanh nghiệp là đầu tầu trong việc tổ chức sản xuất cung cấp đầu vào và tiêu thụ đầu ra sản phẩm tôm. Đặc biệt, công tác truyền thông có một vai trò hết sức quan trọng trong việc truyền thông về giá trị và thương hiệu tôm Việt Nam; tuyên truyền các mô hình nuôi tôm hiệu quả, tiến bộ, giải pháp công nghệ tốt để nhân rộng… 

Trước đó, đoàn đại biểu tham dự diễn đàn có buổi tham quan mô hình nuôi tôm tại HTX Hòa Nghĩa, phường Khánh Hòa, TP. Cần Thơ. Tại đây, đoàn được các thành viên của HTX chia sẻ kinh nghiệm về mùa vụ thả nuôi, xây dựng hạ tầng ao nuôi, xử lý nước, phòng bệnh EHP…

Xuân Trường