EFTA Cuộc chơi đường dài cho sản phẩm chất lượng cao

Tuy cánh cửa giá trị cao đã được mở ra, nhưng theo cách nhìn của doanh nghiệp, đây là một thị trường không dễ khai thác, khi vừa nhỏ lại vừa có những tiêu chuẩn hết sức khắt khe.

Quy mô nhỏ nhưng dư địa còn lớn

Khối EFTA bao gồm 4 quốc gia thành viên: Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtensein. Đây đều là 4 quốc gia có mức thu nhập bình quân thuộc hàng cao nhất cùng sự phát triển công nghệ, tài chính và phát triển xanh thuộc nhóm đầu châu Âu. Theo số liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), hàng thủy sản Việt Nam hầu như chỉ mới xâm nhập vào 2 trong 4 quốc giá trên là: Thụy Sĩ và Na Uy với tổng kim ngạch năm 2025 vào khoảng 52,6 triệu USD; trong đó, Thụy Sĩ là 34,123 triệu USD và Na Uy là 18,479 triệu USD. Với những con số trên cho thấy, quy mô thị trường khối EFTA là không lớn, nhưng nếu nhìn vào dư địa thực sự có thể thấy, cơ hội từ thị trường EFTA là rất đáng để doanh nghiệp quan tâm, nhất là những doanh nghiệp có chiến lược dài hơi với dòng sản phẩm chất lượng cao.

Các số liệu báo cáo cho thấy, Thụy Sĩ chỉ tự chủ được khoảng 12% lượng thủy sản cho nhu cầu trong nước, còn lại đều phải nhập khẩu, chủ yếu từ các nước như: Đức, Na Uy, Pháp, Hà Lan, Đan Mạch, Ý và Việt Nam với tổng kim ngạch nhập khẩu năm 2023 vào khoảng 692 triệu USD. Như vậy, giá trị kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam vào Thụy Sĩ hiện chỉ mởi chiếm tỷ trọng khoảng 5% trong tổng kim ngạch nhập khẩu hàng năm của Thụy Sĩ, một con số rất nhỏ so với dư địa thực tế ở thị trường này. Còn đối với thị trường Na Uy, con số tổng kim ngạch nhập khẩu thủy sản hàng năm khoảng 1,4-1,7 tỷ USD, nhưng trong số này, chỉ có khoảng 400-500 triệu USD thủy sản nhập khẩu phục vụ tiêu dùng trong nước, còn lại là để chế biến, tái xuất sang các quốc gia châu Âu khác.

Rào cản và lợi thế

Tuy cùng khối EFTA nhưng Thũy Sĩ lại áp dụng khung tiêu chuẩn riêng với yêu cầu khắt khe hơn về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường, lao động và trách nhiệm. Toàn bộ tiêu chuẩn trên đều không thể dùng chung với toàn bộ hồ sơ xuất khẩu vào EU. Chỉ có Na Uy, Iceland và Liechtensein là có thể sử dụng bộ hồ sơ đã chuẩn hóa cho EU do 3 nước này thuộc Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA). Trong đó, các chứng nhận về nuôi trồng (ASC) khai thác tự nhiên (MSC) gần như là điều kiện bắt buộc để sản phẩm vào được hệ thống bán lẻ hiện đại, còn các tiêu chuẩn khác như: GlobalG.A.P hay BAP chỉ là điều kiện bổ sung theo sự chấp nhận của từng nhà nhập khẩu.

Đối với quy tắc xuất xứ, nếu doanh nghiệp có sử dụng một phần nguồn nguyên liệu nhập khẩu cần kiểm soát tốt cơ chế cộng gộp xuất xứ theo từng mã HS, ưu đãi thuế quan để tận dụng tốt ưu thế cạnh tranh. Xu hướng sử dụng vật liệu tái chế, giảm nhựa dùng 1 lần, tích hợp mã QR truy xuất nguồn gốc không chỉ là yếu cầu bắt buộc, mà còn là yếu tố cạnh tranh trong chuỗi lạnh và bao bì tại các quốc gia này. Đây là lý do lý giải vì sao, đến thời điểm hiện tại vẫn có ít doanh nghiệp thủy sản Việt Nam, nhất là doanh nghiệp tôm và cá tra hiện diện ở thị trường này.

Tuy các tiêu chuẩn là rất khắt khe nhưng bù lại, nếu đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn trên hàng thủy sản của Việt Nam xuất khẩu vào khối EFTA sẽ có lợi thế lớn về thuế quan và giá bán. Theo thỏa thuận đã được ký kết, 50% dòng thuế đối với hàng thủy sản sẽ về 0% ngay sau Hiệp định có hiệu lực, số còn lại sẽ giảm dần trong 3-7 năm sau đó. Đơn cử như nhóm hàng cá da trơn (bao gồm cả cá tra) từ mức 6,8% sẽ về 0% sau 3 năm. Theo các doanh nghiệp tôm và cá tra ở đồng bằng sông Cửu Long, để xâm nhập sâu hơn vào thị trường EFTA, doanh nghiệp cần chuẩn bị rất nhiều thứ và chỉ có những doanh nghiệp có chiến lược dài hạn mới đủ điều kiện xâm nhập thị trường này do hiệu quả tài chính của việc đầu tư sẽ không tăng ngay tức thời mà sẽ tăng dần theo thời gian.

Có lẽ sẽ khó có bức tranh toàn cảnh về góc nhìn doanh nghiệp đối với thị trường này, bởi như trên đã nói, hiện vẫn có khá ít doanh nghiệp thủy sản Việt Nam chọn thị trường này do quy mô nhỏ và tiêu chuẩn khắt khe. Tuy nhiên, không vì thế mà doanh nghiệp bỏ qua thị trường này khi dư địa và cơ hội từ thuế quan đang ngày càng rõ nét hơn. Ông Hồ Quốc Lực – Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Thực phẩm Sao Ta, chia sẻ: “Sao Ta vẫn chưa xuất khẩu vào khối EFTA do dân số không nhiều, dung lượng tiêu thụ không cao. Trong khối này, đáng chú ý nhất vẫn là Thụy Sĩ và hy vọng sau khi có Hiệp định Thương mại tự do giữa EFTA với Việt Nam, các doanh nghiệp trong nước sẽ có sự quan tâm hơn”.

Theo cách nhìn của các doanh nghiệp, thị trường EFTA có lợi thế là ít cạnh tranh về giá, có biên lợi nhuận lớn, ít rủi ro về các biện pháp phòng vệ thương mại như thị trường Mỹ hay EU, nhưng để vào được thị trường này, doanh nghiệp cần phải bỏ ra một khoảng chi phí tuân thủ ban đầu không phải là nhỏ, như: chi phí tuân thủ tiêu chuẩn, chi phí xây dựng kênh phân phối, chi phí chứng nhận…). Đây cũng chính là bài toàn cân đối tài chính giữa chi phí gia nhập với lợi ích kỳ vọng mà doanh nghiệp luôn phải tính đến mỗi khi quyết định vào một thị trường mới. Do đó, để tận dụng ưu đãi thuế quan từ hiệp định đã được ký kết nhằm xâm nhập sâu hơn vào thị trường này, các doanh nghiệp cho rằng, bên cạnh việc xác định một chiến lược dài hơi, cần có một cách tiếp cận hợp lý và khôn ngoan hơn.

Một trong những cách tiếp cận thị trường EFTA được doanh nghiệp xem là khả thi chính là ưu tiên chọn sản phẩm giá trị gia tăng, nhất là đối với sản phẩm tôm và cá tra vì đây chính là một trong những lợi thế của doanh nghiệp thủy sản Việt Nam và cũng là nhu cầu cao của thị trường EFTA. Cách tiếp cận này sẽ giúp doanh nghiệp tận dụng được ngay ưu thế về thuế quan, khi một số sản phẩm như: tôm chế biến giá trị gia tăng, tôm đông lạnh cao cấp, cá ngừ đóng hộp… sẽ được miễn hoặc giảm ngay thuế khi hiệp định có hiệu lực. Những sản phẩm này cần được chuẩn hóa các chứng nhận cho toàn chuỗi (ASC, MSC…); chuẩn hóa hồ sơ truy xuất nguồn gốc, quy tắc xuất xứ, ngay từ khâu thu mua nguyên liệu, đặc biệt là cần có bộ hồ sơ riêng cho thị trường Thụy Sĩ.

Xuân Trường