Gỡ “thẻ vàng” IUU bước vào giai đoạn quan trọng

Từ hoàn thiện thể chế đến hành động quyết liệt

Tại Phiên họp lần thứ 35 của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) sáng 28/7, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu, từ nay đến ngày 31/8 phải tạo chuyển biến rõ nét trong thực thi pháp luật, khẩn trương hoàn thiện kế hoạch hành động khắc phục toàn diện các khuyến nghị của EC, huy động cả hệ thống chính trị dồn toàn lực để phấn đấu gỡ cảnh báo “thẻ vàng” ngay trong năm 2026.

Thông điệp này không chỉ thể hiện quyết tâm của Chính phủ mà còn phản ánh thực tế sau gần 8 năm triển khai chống khai thác IUU: khung pháp lý và cơ chế quản lý nghề cá cơ bản đã được hoàn thiện, nhưng kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào hiệu quả thực thi trên thực địa.

Lực lượng chấp pháp trên biển của TP. Hồ Chí Minh trao cờ tổ quốc và tuyên truyền IUU cho ngư dân đang đánh bắt trên biển. Ảnh: Hoàng Nhị – TTXVN

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thời gian qua công tác chống khai thác IUU đã có nhiều chuyển biến tích cực. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tiếp tục được hoàn thiện; quản lý đội tàu, giám sát hành trình, truy xuất nguồn gốc và xử lý vi phạm từng bước đi vào nền nếp.

Sau đợt thanh tra lần thứ 5 của EC vào tháng 3/2026, Chính phủ liên tiếp triển khai nhiều giải pháp như ban hành Công điện số 34/CĐ-TTg, kiện toàn Ban Chỉ đạo quốc gia về IUU, thành lập Tổ công tác liên ngành, xây dựng hệ thống báo cáo điện tử thống nhất và tăng cường kiểm tra tại các địa phương trọng điểm. Đây là nền tảng quan trọng để chuẩn hóa quản lý nghề cá theo hướng minh bạch, đồng bộ.

Hiện cơ sở dữ liệu VNFishbase đã cập nhật 80.332 tàu cá; gần 95% tàu còn hạn đăng kiểm, 95,7% còn giấy phép khai thác và 98,5% có giấy chứng nhận an toàn thực phẩm. Các địa phương cũng đã kiểm soát hơn 7.590 tàu không đủ điều kiện hoạt động, cập nhật 368 tàu có nguy cơ cao vi phạm IUU trên hệ thống VMS và xóa đăng ký 3.679 tàu để làm sạch dữ liệu nghề cá.

Hệ thống giám sát hành trình tàu cá tiếp tục được mở rộng. Đến nay, 99,6% tàu cá có chiều dài từ 15 m trở lên đã lắp đặt thiết bị VMS; tỉ lệ tàu kết nối thường xuyên đạt 86,9%, tăng so với cùng kỳ năm trước. Số tàu mất kết nối và số tàu vượt ranh giới khai thác đều giảm khoảng 50%.

Tồn tại trong thực thi pháp luật

Tuy đạt nhiều kết quả tích cực, song theo đánh giá của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng như kết luận của đoàn thanh tra EC, rào cản lớn nhất hiện nay là hiệu quả tổ chức thực thi.

Trong công tác giám sát hành trình, vẫn còn 2.098 tàu mất kết nối VMS trên 6 giờ; 292 tàu mất kết nối trên 10 ngày và 189 tàu vượt ranh giới khai thác cho phép, tập trung tại một số địa phương như An Giang, Cà Mau, Lâm Đồng và Vĩnh Long.

Đối với Hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử (eCDT), tỉ lệ cập nhật dữ liệu mới đạt khoảng 70%, trong khi yêu cầu là 100%. Sản lượng thủy sản được kiểm soát qua hệ thống mới đạt khoảng 30% tổng sản lượng khai thác, ảnh hưởng đến việc cấp giấy chứng nhận nguồn gốc phục vụ xuất khẩu.

Công tác thực thi pháp luật tiếp tục là nội dung được EC đặc biệt quan tâm. Từ đầu năm đến nay, các lực lượng chức năng đã phát hiện trên 4.700 vụ vi phạm, xử phạt trên 1.340 vụ với tổng số tiền khoảng 42,1 tỷ đồng. Tuy nhiên, nhiều hồ sơ đã hoàn tất xác minh nhưng chưa được xử phạt; nhiều vụ việc chưa được giải quyết trong thời hạn 60 ngày theo yêu cầu của EC.

Đáng chú ý, tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài tuy giảm mạnh nhưng chưa chấm dứt hoàn toàn. Từ đầu năm đến nay có 8 vụ, giảm 86,7% so với cùng kỳ năm 2023. Tuy nhiên, lũy kế từ năm 2024 đến nay vẫn còn 19 vụ đang tiếp tục xác minh, xử lý.

Theo Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng, tồn tại chủ yếu hiện nay là công tác chỉ đạo ở một số địa phương chưa quyết liệt; xử lý vi phạm còn chậm; truy xuất nguồn gốc chưa đồng bộ; quản lý tàu “3 không” chưa chặt chẽ và cơ sở dữ liệu nghề cá còn phân tán. Nếu không xử lý dứt điểm, đây sẽ là rào cản lớn đối với mục tiêu gỡ “thẻ vàng”.

Hướng tới nghề cá hiện đại, minh bạch

Để hoàn thành mục tiêu gỡ “thẻ vàng”, Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường trình Chính phủ ban hành Kế hoạch hành động khắc phục triệt để các khuyến nghị của EC. Kế hoạch phải cụ thể, xác định rõ từng nhiệm vụ, từng bộ, ngành, địa phương chịu trách nhiệm thực hiện và tiến độ hoàn thành; đồng thời tổ chức hội nghị triển khai để phát động đợt cao điểm trên phạm vi cả nước.

Phó Thủ tướng giao các bộ: Quốc phòng, Công an, Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương tập trung xử lý dứt điểm những tồn tại, đặc biệt là các vụ việc vi phạm phát sinh từ năm 2024 đến nay; tiếp tục thành lập các đoàn kiểm tra, tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn, đôn đốc và kiểm tra việc thực hiện tại cơ sở.

Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Tập đoàn Bưu chính viễn thông Việt Nam, Tập đoàn Công nghiệp – Viễn thông Quân đội xây dựng nền tảng quản lý nghề cá thống nhất trên toàn quốc, khắc phục tình trạng quản lý phân tán, thiếu kết nối giữa các hệ thống dữ liệu hiện nay. Với trường hợp mất kết nối VMS, phải xác định rõ nguyên nhân, phân biệt lỗi kỹ thuật và hành vi cố tình vi phạm. Nếu cố ý ngắt kết nối để khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài cần xử lý nghiêm theo quy định.

Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ Quốc phòng tiếp tục duy trì lực lượng tại các vùng biển trọng điểm, khu vực giáp ranh để ngăn chặn tàu cá vi phạm; Bộ Công an tập trung đấu tranh, xử lý các đường dây tổ chức đưa tàu cá khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài; Bộ Ngoại giao tăng cường phối hợp qua các kênh ngoại giao để hỗ trợ xử lý các vụ việc và kịp thời cung cấp thông tin cho địa phương.

Về lâu dài, Chính phủ định hướng xây dựng chiến lược phát triển thủy sản bền vững trên cơ sở Nghị quyết mới về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh vừa được Ban Chấp hành Trung ương Đảng thông qua tại Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV; tổ chức lại sản xuất từ con giống, khai thác, nuôi trồng, chế biến đến xuất khẩu, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ trong phát triển kinh tế biển và nâng cao sinh kế cho ngư dân.

Nhấn mạnh trách nhiệm của người đứng đầu và các địa phương trong công tác chống khai thác IUU, Phó Thủ tướng khẳng định: “Chúng ta phải dồn toàn bộ công sức, quyết tâm thực hiện bằng được mục tiêu gỡ thẻ vàng cho ngành thủy sản. Sau cuộc họp này, các bộ, ngành, địa phương phải triển khai ngay các nhiệm vụ đã thống nhất, chuẩn bị tốt nhất cho quá trình làm việc với EC và phấn đấu cuối năm đạt mục tiêu gỡ cảnh báo thẻ vàng”.

Thùy Khánh