Cá rô phi là tương lai của ngành thủy sản châu Phi

Khi lứa cá rô phi đầu tiên được thả vào lồng nuôi tại hồ Kivu Rwanda chưa đầy hai năm trước, nhà sáng lập Steve Moran của Tập đoàn Thủy sản Victory Farms đặt mục tiêu đạt được sản lượng 20.000 tấn/năm trước năm 2030. Tới thời điểm này, hai cơ sở nuôi cá rô phi của tập đoàn này ở Kenya và Rwanda dự kiến thu hoạch lần lượt 18.000 tấn và 2.000 tấn cá rô phi trong năm 2026.

Mục tiêu thập kỷ đạt được nhanh hơn dự kiến, và quan trọng hơn, sản lượng này chưa thấm tháp vào đâu so với nhu cầu thị trường.

Theo ông Steve Moran, đây là thời điểm tốt nhất cho ngành nuôi cá rô phi ở Châu Phi. Nhu cầu rất lớn, cá rô phi là loài ăn tạm nên không cần protein từ động vật hay dầu cá. Việc sử dụng thức ăn bản địa giúp giảm rất nhiều chi phí thức ăn. Doanh nghiệp của ông đặt mục tiêu đạt sản lượng nuôi trồng trong khu vực lên mức 150.000 tấn đến 200.000 tấn trong 18 tháng tới.

Chiến lược “cá nhỏ”, giá rẻ

Có thể nói, bước chuyển quan trọng về chiến lược kinh doanh đã đưa Victory Farm tới thành công nhanh chóng hơn. Nguyên lý của chiến lược này là cá nhỏ hơn sẽ giúp tăng mật độ và hiệu quả nuôi, giảm chi phí để có thể đạt mức giá bán phải chăng với người dân địa phương.Trong khi thịt gà và thịt bò giao động từ 2,5 USD đến 3 USD một kg, cá rô phi nhỏ có giá dưới 2 USD một kg.

Tại Kenya, ban đầu, doanh nghiệp này thu hoạch khi cá đạt 450 gram đến 500 gram. Năm ngoài, kích cỡ giảm xuống còn trung bình 380 gram. Tại Rwanda, doanh nghiệp đang giảm kích cỡ thương phẩm từ 400 – 450 gram xuống cỡ nhỏ hơn.

Chi phí thời gian cũng là một lợi ích khác của chiến lược “cá nhỏ”. Dù từ quả trứng cá rô phi tới bàn ăn cần khoảng 10 tháng, nhưng giai đoạn nuôi luồng chỉ kéo dài 150 ngày. Điều này cũng đồng nghĩa nhà sản xuất tận dụng tối đa công suất lồng nuôi, với 2,5 chu kỳ nuôi một năm.

Hiện tại, Victory Farms đã có mạng lưới bán hàng gồm gần 100 chi nhánh tại Kenya, tiêu thụ 95% sản lượng cá doanh nghiệp nuôi trồng tại quốc gia này. Tại Rwanda, họ có 15 điểm bán hàng, tiêu thụ nội địa 40% sản lượng, còn 60% sản lượng còn lại xuất khẩu sang Congo thông qua thương lái.

Cùng với tham vọng gia tăng sản lượng, doanh nghiệp đang đầu tư xây dựng hạ tầng logistics, kho chứa thức ăn và chuỗi cung ứng lạnh. Cùng với đó, việc mở rộng mạng lưới bán hàng tại Rwanda cũng được tiến hành với mục tiêu đạt 30-40 chi nhánh vào cuối năm 2027.

Cơ hội rộng mở

Không chỉ ở châu Phi, đụng độ địa chính trị làm đứt gãy chuỗi cung ứng, sản lượng đánh bắt giảm khiến nhu cầu cá rô phi và các loại cá thịt trắng gia tăng ở nhiều thị trường.

Châu Âu đang dần trở thành một nhà nhập khẩu cá rô phi lớn nhằm thay thế cho nguồn cung thịt cá trắng từ Nga và đối phó với tốc độ tăng giá của cá thịt trắng truyền thống như cá tuyết hay cá harddock. Từ phía các nhà xuất khẩu, chính sách thương mại không ổn định của Chính quyền Tổng thống Donald Trump buộc hai quốc gia này phải tìm kiếm thêm những đối tác khác.

Hiện Trung Quốc là nhà sản xuất cá rô phi lớn nhất thế giới nhờ lợi thế về quy mô sản xuất, công nghệ chế biến và hệ thống logistics. Tuy nhiên, sản lượng cá rô phi của nước này hiện chưa trở lại mức đỉnh do lợi nhuận suy giảm, các yêu cầu môi trường ngày càng nghiêm ngặt và chu kỳ nuôi thận trọng hơn. Một số doanh nghiệp Trung Quốc đang chuyển hướng sang nâng cấp sản phẩm và nhắm tới các phân khúc giá trị cao hơn.

Với Indonesia, nhu cầu cá rô phi nước này trên thị trường quốc tế đang tăng mạnh. Mỹ và châu Âu là hai nhà nhập khẩu chính.

Brazil đang nổi lên như một nhà cung cấp cá rô phi đáng chú ý trên thị trường quốc tế. Để đa dạng hoá thị trường, các doanh nghiệp Brazil đã bắt đầu điều chỉnh chiến lược xuất khẩu, tăng cường mở rộng sang thị trường châu Âu.

Theo nghiên cứu của IMARC, quy mô thị trường cá rô phi toàn cầu năm 2025 ước tính 9,2 tỷ USD. Thị trường này có thể đạt 11,7 tỷ USD vào năm 2034,với tốc độ tăng trưởng CAGR là 2,72% trong giai đoạn 2026-2034.

Xuất khẩu cá rô phi Việt Nam đang ở đâu?

Số liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu cá rô phi vẫn đạt 69 triệu USD, tăng 67% so với cùng kỳ năm trước.Trong đó, xuất khẩu cá rô phi sang Brazil đạt 35 triệu USD, tăng 28.767% so với cùng kỳ năm 2025, chiếm 50% tổng kim ngạch xuất khẩu của toàn ngành. Rào cản lớn nhất ở thị trường này là dự thảo luật cấm nhập khẩu cá rô phi. Dù dự án luật đang được Quốc hội Brazil xem xét, nhiều nhà nhập khẩu có xu hướng thận trọng hơn.

Mỹ là thị trường xuất khẩu cá rô phi quan trọng của Việt Nam. Tuy nhiên, trong 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu cá rô phi sang thị trường Mỹ chỉ đạt 17 triệu USD, giảm 35% so với cùng kỳ năm trước.

Dù vậy, một số thị trường quy mô nhỏ hơn tiếp tục ghi nhận tăng trưởng tích cực. Xuất khẩu cá rô phi sang Ả Rập Xê Út đạt 4 triệu USD, tăng 69%, sang Cộng hòa Dominica đạt 2,3 triệu USD, tăng 103%, sang Bỉ đạt 1,5 triệu USD, tăng 16%. so với cùng kỳ năm trước.

Điểm sáng nổi bật nhất đến từ thị trường Nhật Bản. Trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này đạt khoảng 1,4 triệu USD, tăng 54% so với cùng kỳ 2025. Đặc biệt, một doanh nghiệp Việt Nam vừa mới xuất khẩu thành công cá rô phi fillet sang Nhật Bản để chế biến sushi, sashimi.

Theo Tiến sĩ Phạm Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Thủy sản Việt Nam, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thủy sản, cá rô phi Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển xuất khẩu. Dù vậy, ngành hàng này cần nâng cao năng lực nội tại, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Doanh nghiệp cần đầu tư chế biến sâu, phát triển các dòng sản phẩm phù hợp với từng thị trường và tăng khả năng cạnh tranh bằng chất lượng thay vì chỉ bằng giá.

Khánh Nguyên