Gỡ vướng trong kiểm soát nguyên liệu thủy sản khai thác phục vụ chế biến, xuất khẩu

Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (NAFIQPM) vừa có văn bản trả lời kiến nghị của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) về việc tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc liên quan đến nguyên liệu thủy sản khai thác phục vụ chế biến, xuất khẩu.

Trong đó, đối với yêu cầu thực nghiệm, thẩm tra và xác nhận định mức chế biến, NAFIQPM cho biết, trên thực tế, các doanh nghiệp đã xây dựng định mức sản xuất, tỷ lệ thu hồi sản phẩm trong hệ thống tự kiểm soát nội bộ. Tuy nhiên, kết quả thanh tra lần thứ 5 của Ủy ban châu Âu (EC) cho thấy việc công bố định mức tại một số doanh nghiệp được kiểm tra chưa phản ánh đúng thực tế sản xuất. Đặc biệt, có tình trạng căn cứ vào khối lượng thành phẩm xuất khẩu để quy đổi, hợp thức hóa khối lượng nguyên liệu đầu vào theo từng mẻ hoặc ca sản xuất, làm cơ sở đề nghị cấp Giấy chứng nhận khai thác (C/C) và xác nhận cam kết IUU.

Để khắc phục tồn tại này, thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Quyết định số 1516/QĐ-TTg ngày 10/8/2026 và của Bộ Nông nghiệp và Môi trường tại Quyết định số 3450/QĐ-BNNMT ngày 28/8/2026, các doanh nghiệp trong danh sách xuất khẩu thủy sản khai thác vào EU phải rà soát, chuẩn hóa nội bộ, ban hành văn bản công bố tỷ lệ định mức thu hồi đối với từng sản phẩm theo quy trình công nghệ và gửi về Trung tâm Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường vùng trên địa bàn để làm căn cứ kiểm tra, giám sát.

Giám sát chặt chẽ nguyên liệu thủy sản khai thác cho chế biến, xuất khẩu. Ảnh: ST

Theo NAFIQPM, yêu cầu này nhằm bảo đảm tính chính xác, minh bạch, đồng thời tạo cơ sở đối chiếu giữa khối lượng nguyên liệu đầu vào và sản lượng thành phẩm đầu ra. Qua đó, góp phần ngăn chặn gian lận thương mại, sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc và hợp thức hóa hồ sơ đối với sản phẩm có nguồn gốc từ hoạt động khai thác IUU.

Tuy nhiên, để tránh phát sinh chi phí và thời gian thực nghiệm đối với từng loại nguyên liệu, kích cỡ, quy cách sản phẩm, Cục thống nhất doanh nghiệp có thể sử dụng các dữ liệu sản xuất đã có, với điều kiện dữ liệu phản ánh đúng thực tế hoạt động sản xuất theo quy trình chế biến, để tính toán và công bố định mức sản phẩm, tỷ lệ thu hồi. Việc thẩm tra, xác minh của các Trung tâm vùng cũng không tổ chức riêng cho nội dung này mà được lồng ghép trong các hoạt động thẩm định, chứng nhận hoặc giám sát sau chứng nhận.

Với kiến nghị về tỷ lệ giám sát cân, phân loài, phân cỡ trực tiếp tại nhà máy đối với các container nguyên liệu thủy sản nhập khẩu, NAFIQPM khẳng định, hoạt động này có vai trò kiểm soát khối lượng thực tế, chủng loại và kích cỡ nguyên liệu tiếp nhận, bảo đảm sự thống nhất giữa hồ sơ nhập khẩu, dữ liệu sản xuất và hồ sơ truy xuất nguồn gốc.

Theo Quyết định số 1145/QĐ-BNNMT ngày 3/4/2026, kế hoạch kiểm tra, giám sát áp dụng đối với các loài cá cờ kiếm, cá ngừ vây ngực dài, cá ngừ vằn, cá ngừ mắt to và cá ngừ vây vàng. Hoạt động kiểm soát bao gồm phân loại loài, kích cỡ, cân và đối chiếu sản lượng thủy sản khai báo nhập khẩu đối với sản phẩm nguyên con, chưa bao gói. Tỷ lệ giám sát được quy định từ 10 – 20% số lô hàng thủy sản nhập khẩu thuộc đối tượng chịu sự kiểm soát.

Trước đề xuất của VASEP giảm tỷ lệ giám sát xuống 5% đối với nguyên liệu hàng xá, chưa bao gói, chưa phân loại, NAFIQPM cho biết trước mắt vẫn tạm thời duy trì tỷ lệ từ 10 – 20% theo kế hoạch hiện hành. Cục sẽ phối hợp với Cục Thủy sản và Kiểm ngư rà soát, đánh giá thực tiễn triển khai, báo cáo Bộ đề xuất điều chỉnh theo từng thời kỳ, phù hợp với mức độ rủi ro của từng đối tượng, đồng thời hài hòa yêu cầu quản lý nhà nước và điều kiện sản xuất của doanh nghiệp.

Theo NAFIQPM, để hạn chế phát sinh, doanh nghiệp cần chủ động thông báo kế hoạch cân, phân loại nguyên liệu khi tiếp nhận đưa vào sản xuất để các Trung tâm vùng bố trí cán bộ giám sát khi cần thiết. Doanh nghiệp được chủ động thực hiện theo kế hoạch đã thông báo, không phải phụ thuộc vào việc kiểm tra viên của Trung tâm vùng có mặt trực tiếp tại thời điểm thực hiện.

Liên quan chênh lệch trọng lượng thực tế so với H/C và C/C, NAFIQPM ghi nhận phản ánh về tình trạng hao hụt nguyên liệu do các yếu tố khách quan trong quá trình vận chuyển, bảo quản. Tuy nhiên, hiện chưa có cơ sở để áp dụng một mức dung sai chung nhằm xử lý chênh lệch giữa khối lượng ghi trên Giấy chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác (C/C), Giấy chứng thư (H/C) và khối lượng thực tế tiếp nhận tại nhà máy. Vì vậy, đề xuất áp dụng mức dung sai 2% giữa khối lượng trên chứng thư và khối lượng cân thực tế chưa được chấp thuận. Cục hướng dẫn doanh nghiệp căn cứ quy định, hướng dẫn và xác nhận của cơ quan Hải quan để thực hiện khai báo bổ sung hồ sơ hải quan khi có chênh lệch trọng lượng, đồng thời bảo đảm tính thống nhất của hồ sơ truy xuất nguồn gốc. Trước đó, tại Công văn số 2808/BNNMT-CCPT ngày 26/3/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã hướng dẫn sử dụng khối lượng thực nhận tại nhà máy làm căn cứ đối chiếu, theo dõi nguyên liệu và thực hiện các thủ tục chứng nhận liên quan.

Để việc triển khai thống nhất, NAFIQPM đề nghị VASEP chủ động xây dựng tài liệu, sổ tay và tổ chức tập huấn cho cộng đồng doanh nghiệp về quy trình kiểm soát thủy sản chống khai thác IUU, từ kiểm soát nguyên liệu nhập khẩu, nguyên liệu trong nước đến xác lập định mức chế biến và thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch. Đồng thời khẳng định sẵn sàng phối hợp với Hiệp hội trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao, hướng tới mục tiêu vừa đáp ứng yêu cầu của các thị trường nhập khẩu, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, giảm tối đa các thủ tục không cần thiết cho doanh nghiệp.

Bảo Hân