Cân đối nguồn tôm cuối năm

Doanh nghiệp có lo thiếu tôm?

Theo quy luật thị trường, những tháng cuối năm (từ tháng 9 đến tháng 12), nhu cầu tiêu thụ tôm tại hầu hết các thị trường tăng mạnh do nhiều lễ hội, Tết như Noel, Tết Dương lịch, Tết Nguyên Đán… Vì vậy, ngay từ cuối quý III, doanh nghiệp đã chủ động chuẩn bị tôm nguyên liệu nhằm hạn chế nguy cơ thiếu hụt hoặc tăng giá vào mùa cao điểm.

Ông Hồ Quốc Lực, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Thực phẩm Sao Ta, chia sẻ: “Cuối năm là giai đoạn rất quan trọng, thậm chí mang tính quyết định đến kết quả sản xuất cả năm của doanh nghiệp. Do đó, các doanh nghiệp đều có sự chuẩn bị từ sớm, cả về hợp đồng, nguyên liệu, nhân lực… cho giai đoạn này”.

Hầu hết doanh nghiệp đều lên kế hoạch từ khá sớm theo phương châm “có xuất, có nhập”, qua đó bảo đảm nguồn tôm đạt yêu cầu về chất lượng và kích cỡ cho mùa cao điểm.

Riêng năm nay, giá tôm giảm mạnh và kéo dài ảnh hưởng đến tâm lý người sản xuất, khiến diện tích thả nuôi giảm, kéo theo nguy cơ nguồn cung tôm thẻ chân trắng sụt giảm vào cuối năm. Vòng xoáy “giá thấp – chi phí cao”, chủ yếu do thức ăn và vật tư đầu vào tăng, đang đặt nguồn nguyên liệu trước nhiều rủi ro.

Giá tôm gần đây tăng nhẹ ở một số kích cỡ, nhưng theo người nuôi, mức tăng chưa đủ hấp dẫn để đẩy mạnh thả nuôi trở lại, nhất là khi thời tiết, dịch bệnh vẫn tiềm ẩn rủi ro. Ông Võ Văn Phục, Tổng Giám đốc Công ty CP Thủy sản sạch Việt Nam, cho biết giá tôm tăng nhưng nguồn cung vẫn hạn chế, nhất là tôm thẻ chân trắng kích cỡ lớn. Công ty hiện chủ yếu dựa vào nguồn tôm từ vùng nuôi của mình, song cũng lo ngại khi bệnh đốm trắng đang xuất hiện.

Theo các doanh nghiệp, nguy cơ thiếu nguyên liệu có thể xảy ra nhưng chủ yếu mang tính cục bộ, nhất là với những đơn vị không có điều kiện dự trữ. Nếu xảy ra vào cuối năm, mức tác động có thể không quá lớn do nhu cầu nguyên liệu của doanh nghiệp khi đó cũng giảm.

Nguyên liệu – Không chỉ là số lượng

Những diễn biến từ đầu năm đến nay cho thấy, câu chuyện nguồn cung tôm nguyên liệu dịp cuối năm có thiếu hụt hay không dường như không làm doanh nghiệp quá lo, mà điều đáng quan tâm hơn là có đủ tôm đúng kích cỡ, chất lượng và giá phù hợp với những đơn hàng đã ký kết. Giá tôm nguyên liệu gần đây phân hóa rõ theo kích cỡ. Tôm cỡ lớn đang tăng giá khá tốt nhưng nguồn cung rất ít. Ngược lại, một số cỡ nhỏ có giá thu mua dưới giá thành, nhưng nguồn cung dồi dào hơn.

Một điểm đáng chú ý khác là lợi nhuận của cả người nuôi lẫn doanh nghiệp đều bị bào mòn bởi chi phí đầu vào. Doanh nghiệp chịu áp lực từ logistics, lãi suất ngân hàng, thuế…, trong khi người nuôi phải gánh nhiều lần tăng giá thức ăn cùng hàng loạt vật tư đầu vào khác. Giá tôm xuất khẩu không tăng, kéo theo giá thu mua giảm mạnh và kéo dài, khiến cả người nuôi lẫn doanh nghiệp đều lâm vào thế khó.

Chất lượng và truy xuất nguồn gốc ngày càng là yêu cầu khắt khe từ các thị trường nhập khẩu. Tại EU, doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chuẩn về lao động, phúc lợi động vật, môi trường, kinh tế tuần hoàn và bao bì tái chế. Tỷ lệ tôm Việt Nam đạt chứng nhận ASC còn thấp hơn Ecuador (30 – 40%), gây khó khăn khi tiếp cận hệ thống phân phối cao cấp. Tại Mỹ, cùng với các biện pháp phòng vệ về thuế, doanh nghiệp còn đối mặt ngày càng nhiều yêu cầu phi thuế quan.

Vẫn còn dư địa tăng trưởng

Nhìn về những tháng còn lại của năm, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho rằng tôm Việt Nam vẫn còn dư địa tăng trưởng tại thị trường Trung Quốc, khối CPTPP cùng các thị trường tiềm năng như Australia và Nhật Bản. Đồng thời, chu kỳ mua hàng mùa cao điểm đang có dấu hiệu khởi động khi tồn kho tại Mỹ và châu Âu được đánh giá giảm dần. Các nhà nhập khẩu có xu hướng mua bù sớm để phục vụ giai đoạn tiêu thụ mạnh cuối năm, khi các chuỗi bán lẻ, siêu thị, nhà hàng tăng dự trữ hàng hóa cho mùa lễ hội.

Tuy vậy, theo Tổng Thư ký VASEP Nguyễn Hoài Nam, hoạt động ký kết đơn hàng xuất khẩu thủy sản năm 2026 nhìn chung vẫn khá thận trọng, do đang xuất hiện sự lệch pha giữa sản xuất trong nước và nhu cầu nhập khẩu tại một số thị trường. Nói cách khác, đơn hàng cuối năm có thể tăng nhưng không đồng đều, đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động lựa chọn thị trường và phân bổ nguồn lực phù hợp.

Mùa cao điểm cuối năm 2026 đang mở ra cơ hội cho ngành tôm, đặc biệt nhờ lực kéo từ Trung Quốc và phân khúc tôm hùm, cùng tín hiệu các nhà nhập khẩu Âu – Mỹ bắt đầu mua bù để phục vụ mùa lễ hội. Nhưng đây cũng là năm độ lệch pha giữa cung và cầu nguyên liệu bộc lộ rõ: giá tôm trong nước trồi sụt bất thường suốt nửa đầu năm khiến người nuôi thận trọng, trong khi nguy cơ “treo ao” trên diện rộng có thể khiến nhà máy thiếu nguyên liệu đúng thời điểm đơn hàng dồn về.

Hướng đi bền vững, lâu dài

Trong bối cảnh đó, hướng đi bền vững mà doanh nghiệp, hiệp hội và cơ quan quản lý cùng hướng tới là chủ động một phần nguyên liệu thông qua vùng nuôi liên kết; bảo vệ quỹ đất nuôi tôm; đồng thời đẩy nhanh chuẩn hóa từ chứng nhận ASC, kiểm soát kháng sinh đến truy xuất nguồn gốc. Với người nuôi, các chuyên gia khuyến nghị tăng cường liên kết theo mô hình hợp tác, qua đó hình thành mối liên kết với doanh nghiệp cung ứng đầu vào và thu mua nguyên liệu, hạn chế rủi ro biến động chi phí.

Ở cấp quản lý, định hướng năm 2026 nhấn mạnh củng cố liên kết chuỗi với ba trụ cột: chủ động nguồn nguyên liệu để giảm phụ thuộc nhập khẩu; đẩy mạnh chế biến sâu, tăng tỷ trọng sản phẩm giá trị cao; và chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu ESG, giảm phát thải. Cùng với đó là củng cố chuỗi từ vùng nuôi, nhà máy chế biến, logistics đến thị trường, bảo đảm giao hàng ổn định và minh bạch nguồn gốc.

Chủ tịch Hiệp hội Tôm Việt Nam Mai Văn Hoàng đề xuất đầu tư hệ thống cấp, thoát nước riêng cho vùng nuôi, điện 3 pha phục vụ nuôi công nghệ cao, đồng thời tăng cường nghiên cứu dịch bệnh, dinh dưỡng và nguồn gen tôm bố mẹ để chủ động nguồn giống. Hiệp hội cũng yêu cầu doanh nghiệp minh bạch nguồn gốc tôm nguyên liệu nhằm bảo vệ thương hiệu tôm Việt Nam trước các hàng rào kỹ thuật ngày càng chặt từ Mỹ và EU. Cục Thủy sản và Kiểm ngư khẳng định sẽ phối hợp với địa phương tìm giải pháp ổn định sản xuất, nguồn nguyên liệu và tăng trưởng bền vững.

Xuân Trường