(TSVN) – Phát hiện, khai báo kịp thời và xử lý đúng cách giúp hạn chế nguy cơ lây lan dịch bệnh trong nuôi trồng thủy sản. Khi thủy sản chết bất thường hoặc có dấu hiệu nghi mắc bệnh, người nuôi cần nhanh chóng thông báo cho cơ quan chuyên môn có thẩm quyền, phối hợp xác minh nguyên nhân, xử lý ổ dịch và thực hiện vệ sinh, khử trùng theo quy định.
Trong nuôi trồng thủy sản, nguy cơ dịch bệnh gia tăng khi điều kiện môi trường bất lợi, nguồn nước không bảo đảm an toàn sinh học hoặc con giống mang mầm bệnh. Tuy nhiên, ở giai đoạn đầu, biểu hiện bệnh thường không rõ ràng, dễ nhầm lẫn với hiện tượng sốc môi trường, thiếu ôxy hoặc biến động các yếu tố lý hóa trong ao nuôi. Nếu xác định nguyên nhân muộn và xử lý không phù hợp, thiệt hại có thể gia tăng, đồng thời làm tăng nguy cơ phát tán mầm bệnh sang khu vực lân cận.
Cải tạo nền đáy bằng vôi, góp phần hạn chế mầm bệnh tồn lưu. Ảnh: ST
Khi phát hiện thủy sản mắc bệnh, có dấu hiệu mắc bệnh, chết do bệnh, chết nhiều không rõ nguyên nhân hoặc chết do môi trường, thời tiết, chủ cơ sở nuôi và người phát hiện cần báo ngay cho thú y xã, Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan quản lý chuyên ngành thú y nơi gần nhất để được hướng dẫn xử lý. Có thể thông báo bằng điện thoại, gặp trực tiếp, gửi văn bản hoặc thư điện tử.
Trường hợp dịch bệnh lây lan nhanh trên diện rộng, gây chết nhiều thủy sản, chủ cơ sở nuôi, người phát hiện, thú y xã và UBND cấp xã có thể báo cáo vượt cấp lên chính quyền, cơ quan quản lý chuyên ngành thú y cấp tỉnh hoặc Cục Chăn nuôi và Thú y để kịp thời tổ chức chống dịch. Việc báo cáo vượt cấp không thay thế việc thông báo kịp thời cho đầu mối có trách nhiệm tại địa phương.
Thông tin khai báo nên thể hiện rõ địa điểm, loài thủy sản, diện tích hoặc số lượng đang nuôi, thời điểm xuất hiện dấu hiệu bất thường, diễn biến tỷ lệ chết và phạm vi ảnh hưởng. Người nuôi cũng cần cung cấp thông tin về nguồn gốc con giống, thời điểm thả nuôi, thức ăn, thuốc, hóa chất đã sử dụng, biến động môi trường và các biện pháp đã thực hiện. Nhật ký sản xuất, kết quả kiểm tra chất lượng nước và hình ảnh thủy sản bất thường sẽ hỗ trợ quá trình xác minh.
Trong thời gian chờ hướng dẫn, cần hạn chế các hoạt động có nguy cơ phát tán mầm bệnh. Không tự ý vận chuyển, mua bán thủy sản nghi mắc bệnh; không chuyển nước từ ao có dấu hiệu bất thường sang ao khác hoặc xả trực tiếp nước chưa qua xử lý ra môi trường. Dụng cụ đã sử dụng tại khu vực nghi có dịch cần được vệ sinh, khử trùng trước khi đưa sang nơi khác. Với vùng nuôi tập trung, cần thông báo cho các hộ liền kề hoặc cùng sử dụng nguồn cấp, thoát nước nhằm tăng cường theo dõi và chủ động phòng ngừa lây lan. Việc khai báo và áp dụng các biện pháp hạn chế lây lan cần được thực hiện kịp thời, không chờ công bố dịch. Việc công bố dịch do người có thẩm quyền quyết định khi đủ điều kiện theo quy định.
Khi xảy ra dịch bệnh, chủ cơ sở nuôi cần thực hiện các biện pháp kiểm soát, xử lý thủy sản mắc bệnh theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn có thẩm quyền, bảo đảm không làm phát tán mầm bệnh ra môi trường. Kiểm soát việc di chuyển thủy sản, nước nuôi và các vật dụng có khả năng mang mầm bệnh ra khỏi khu vực xảy ra dịch. Nước thải, chất thải phải được xử lý đạt yêu cầu trước khi thải ra ngoài; Không tự ý vứt thủy sản mắc bệnh, có dấu hiệu mắc bệnh truyền nhiễm hoặc đã chết ra môi trường.
Việc chữa bệnh, thu hoạch, thu gom và xử lý thủy sản phải phù hợp với tình trạng thực tế, đồng thời kết hợp vệ sinh, khử trùng môi trường nuôi và dụng cụ sản xuất theo hướng dẫn. Chủ cơ sở cũng có trách nhiệm xử lý, tiêu hủy thủy sản bảo đảm không làm lây lan dịch bệnh và chấp hành yêu cầu thanh tra, kiểm tra của cơ quan chuyên môn có thẩm quyền.
Chà rửa bạt nhằm loại bỏ chất bẩn và chất hữu cơ bám trên bề mặt. Ảnh: Tép Bạc
Thu hoạch thủy sản mắc bệnh: Đối với thủy sản mắc bệnh đạt kích cỡ thương phẩm, việc xem xét thu hoạch và sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi hoặc cho mục đích khác phải theo quy định, hướng dẫn và giám sát của cơ quan chuyên môn. Chủ cơ sở phải thông báo với UBND cấp xã về mục đích sử dụng, khối lượng thủy sản dự kiến thu hoạch, biện pháp xử lý, kế hoạch thực hiện và phương án giám sát việc sử dụng. Sản phẩm dùng làm thực phẩm phải đáp ứng yêu cầu an toàn thực phẩm và thời gian ngừng sử dụng thuốc theo quy định. Thủy sản mắc bệnh không được sử dụng làm con giống hoặc làm thức ăn tươi sống cho thủy sản khác.
Đối với thủy sản mắc bệnh được thu hoạch trong ổ dịch, việc vận chuyển chỉ thực hiện đến cơ sở tiếp nhận như cơ sở thu gom, mua bán, sơ chế hoặc chế biến, theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn và quy định liên quan. Trong quá trình vận chuyển, chủ cơ sở và đơn vị liên quan phải áp dụng biện pháp ngăn ngừa mầm bệnh phát tán, không để thủy sản, nước hoặc chất thải mang mầm bệnh phát tán ra môi trường.
Chữa bệnh cho thủy sản: Đối với thủy sản mắc bệnh trong ổ dịch, việc lựa chọn chữa bệnh, thu hoạch hoặc tiêu hủy thực hiện theo quy định và hướng dẫn của cơ quan quản lý chuyên ngành thú y, phù hợp tình trạng thực tế. Việc chữa bệnh chỉ được thực hiện khi cơ quan chuyên môn có thẩm quyền xác định có thể điều trị và chủ cơ sở nuôi có nhu cầu điều trị động vật thủy sản mắc bệnh; Chủ cơ sở cần chủ động thực hiện theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn có thẩm quyền.
Thuốc thú y sử dụng phải đáp ứng quy định về lưu hành, chỉ định và sử dụng tại Việt Nam. Sản phẩm xử lý môi trường nuôi trồng thủy sản phải đáp ứng quy định pháp luật tương ứng. Người nuôi cần lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng; đọc kỹ thông tin về thành phần, công dụng, đối tượng sử dụng và liều lượng; tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất, đơn thuốc hoặc hướng dẫn của cơ quan chuyên môn theo quy định. Ghi chép quá trình sử dụng; tuân thủ thời gian ngừng sử dụng thuốc trước thu hoạch khi áp dụng. Không tự ý phối trộn hoặc sử dụng sản phẩm ngoài mục đích được phép.
Tiêu hủy thủy sản mắc bệnh: Việc tiêu hủy được thực hiện căn cứ kết quả xét nghiệm xác định mầm bệnh của phòng xét nghiệm đủ điều kiện hoặc văn bản kết luận của cơ quan chuyên môn có thẩm quyền về trường hợp thủy sản mắc bệnh, có dấu hiệu mắc bệnh truyền nhiễm hoặc phát hiện tác nhân gây bệnh truyền nhiễm mới theo quy định.
UBND cấp xã tổ chức tiêu hủy thủy sản theo quy định của pháp luật về thú y và pháp luật liên quan; báo cáo cơ quan quản lý chuyên ngành thú y cấp tỉnh để theo dõi, hỗ trợ chuyên môn. Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ban hành quyết định tiêu hủy, tổ tiêu hủy triển khai khoanh vùng ổ dịch, tổ chức tiêu hủy và lập biên bản theo quy định. Việc tổ chức và biện pháp kỹ thuật thực hiện theo quy định hiện hành.
Quá trình tiêu hủy phải bảo đảm an toàn, kiểm soát nguy cơ phát tán mầm bệnh và không gây ô nhiễm môi trường. Không vứt xác thủy sản xuống sông, kênh, rạch, nguồn cấp nước hoặc khu vực công cộng. Nước thải, chất thải và vật liệu phát sinh trong quá trình xử lý cũng phải được quản lý, xử lý phù hợp, tránh làm lây lan dịch bệnh sang khu vực nuôi lân cận.
Hóa chất phục vụ tiêu hủy, khử trùng có thể được bố trí từ nguồn dự trữ, nguồn lực địa phương hoặc do chủ cơ sở chuẩn bị theo quy định. Việc lựa chọn, cấp và sử dụng hóa chất thực hiện đúng công dụng được phép, quy định hiện hành và hướng dẫn của cơ quan chuyên môn; bảo đảm an toàn cho người, vật nuôi và môi trường.
Trong suốt quá trình xử lý ổ dịch, chủ cơ sở cần phối hợp với cơ quan chức năng, thực hiện đầy đủ các yêu cầu về kiểm tra, giám sát, vệ sinh và khử trùng. Thực hiện đúng quy trình không chỉ giúp hạn chế thiệt hại tại cơ sở xảy ra dịch mà còn góp phần ngăn chặn mầm bệnh phát tán, bảo vệ các vùng nuôi xung quanh.
Sau khi thu hoạch hoặc tiêu hủy thủy sản tại ổ dịch, việc vệ sinh và khử trùng nhằm giảm nguy cơ mầm bệnh tồn lưu trong nước, nền đáy, dụng cụ, lưới và khu vực nuôi.
Chủ cơ sở cần thực hiện khử trùng nước trong ao, bể; vệ sinh, khử trùng công cụ, dụng cụ, lồng, lưới; xử lý nền đáy và kiểm soát vật chủ trung gian truyền bệnh bằng biện pháp phù hợp sau thu hoạch hoặc tiêu hủy thủy sản. Đồng thời, cơ sở cần thông báo cho các hộ nuôi liền kề hoặc cùng sử dụng nguồn cấp, thoát nước để phối hợp phòng, chống dịch.
Trước khi khử trùng, tiến hành thu gom xác thủy sản, thức ăn thừa, rác và các chất hữu cơ còn tồn đọng. Dụng cụ, lưới và thiết bị nên được làm sạch trước khi sử dụng hóa chất, bởi chất bẩn và hữu cơ có thể làm giảm hiệu lực của một số chất khử trùng. Những vị trí thường xuyên tiếp xúc với thủy sản bệnh, nước nuôi hoặc chất thải cần được ưu tiên vệ sinh.
Đối với ao đất, việc xử lý nền đáy cần căn cứ vào lượng bùn, mức độ ô nhiễm hữu cơ, đặc điểm đất và yêu cầu kỹ thuật của từng đối tượng nuôi. Không nên áp dụng một liều lượng hóa chất cố định cho mọi ao. Với ao có nhiều bùn hoặc tích tụ chất thải lâu ngày, cần đánh giá và xử lý nền đáy phù hợp trước khi chuẩn bị cho vụ nuôi mới.
Hóa chất sử dụng phải thuộc loại được phép lưu hành tại Việt Nam, phù hợp với mục đích xử lý và được dùng đúng hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc cơ quan chuyên môn. Người thực hiện cần trang bị phương tiện bảo hộ, tránh tiếp xúc trực tiếp với hóa chất và không tự ý phối trộn nhiều sản phẩm khi chưa có hướng dẫn kỹ thuật.
Trong quá trình khử trùng, cần chú ý thời gian tiếp xúc, điều kiện môi trường và khả năng tồn lưu hóa chất. Không nên chỉ dựa vào việc đã rải hóa chất hoặc đã xử lý nước để kết luận ao nuôi an toàn. Hiệu quả khử trùng còn phụ thuộc vào loại mầm bệnh, mức độ ô nhiễm và cách thực hiện.
Sau xử lý, cần đánh giá lại chất lượng nước, tình trạng nền đáy và nguy cơ tồn dư hóa chất trước khi cấp nước hoặc thả giống trở lại. Đối với ổ dịch, việc xử lý và thời điểm chuẩn bị vụ nuôi mới thực hiện theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn; nước thải chỉ được thải ra môi trường sau khi xử lý đạt yêu cầu. Nếu chưa bảo đảm điều kiện kỹ thuật, cần tiếp tục xử lý theo hướng dẫn. Thả nuôi quá sớm khi mầm bệnh chưa được kiểm soát hoặc môi trường chưa ổn định có thể khiến dịch bệnh tái phát, gây thiệt hại và phát sinh thêm chi phí.
Người tham gia thu gom, vận chuyển, tiêu hủy và khử trùng cần vệ sinh cá nhân, xử lý trang phục, dụng cụ bảo hộ sau khi hoàn thành công việc để hạn chế mang mầm bệnh ra ngoài khu vực.
Kim Tiến
Tài liệu tham khảo:
Nghị định số 35/2016/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Thú y và các văn bản sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế có liên quan.
Luật Thủy sản số 18/2017/QH14 và các văn bản sửa đổi, bổ sung; tham khảo Văn bản hợp nhất số 91/VBHN-VPQH năm 2026 khi viện dẫn nội dung có liên quan.