(TSVN) – Nhớ lại cuộc hội thảo về Bảo tồn nguồn lợi cá cơm ở vùng biển Tây Nam diễn ra tại Phú Quốc cách nay đã 10 năm (tháng 11/2016) do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức, trong bài tham luận của mình, tôi đã mạnh dạn kiến nghị cần sớm “đưa nghề sản xuất nước mắm truyền thống vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia để bảo tồn và phát triển” (Báo Tuổi trẻ có đưa tin nội dung này). Niềm vui như được nhân lên gấp bội khi mới đây, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức quyết định ghi danh nghề làm nước mắm Phan Thiết (tỉnh Lâm Đồng – vùng Bình Thuận cũ) vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể, nối dài danh sách các vùng sản xuất nước mắm đã được vinh danh trước đó (Quyết định số 3117/QĐ-BVHTTDL ngày 16/11/2026). Nhân sự kiện đáng tự hào này, bài viết xin chia sẻ đôi điều suy ngẫm về ý nghĩa của việc công nhận di sản nhằm tiếp thêm động lực cho người làm nghề, cổ vũ các làng nghề truyền thống khác cùng cất cánh và hướng tới hành trình đệ trình UNESCO trong thời gian tới.
Lời tri ân xứng đáng và điểm tựa tinh thần cho người làm nghề
Ảnh minh họa
Từ bao đời nay, nước mắm không chỉ là thứ gia vị quen thuộc trong mỗi bữa cơm gia đình Việt, mà còn là kết tinh của nắng, gió, muối biển và sự cần mẫn của biết bao thế hệ người dân miền biển. Việc Nhà nước công nhận nghề làm nước mắm truyền thống ở một số địa phương (như Phú Quốc, Nam Ô, Phan Thiết…) là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mang ý nghĩa vô cùng sâu sắc. Đây không chỉ là sự ghi nhận xứng đáng cho những người đang ngày đêm giữ lửa nghề, mà còn mở ra hướng đi mới đầy triển vọng cho nhiều làng nghề danh tiếng khác trên cả nước.
Để làm ra một giọt nước mắm cốt thơm ngon, người thợ phải trải qua quy trình công phu kéo dài hàng năm trời: từ việc chọn từng mẻ cá tươi ngon nhất, ủ với muối hạt tinh khiết theo tỷ lệ vàng, cho đến những ngày tháng kiên nhẫn chăm sóc, phơi nắng, đánh đảo chượp. Giữa bối cảnh thị trường cạnh tranh khốc liệt với nhiều loại nước chấm công nghiệp, không ít làng nghề truyền thống từng đối mặt với nguy cơ thu hẹp sản xuất, lớp trẻ ít mặn mà nối nghiệp.
Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể chính là sự khẳng định giá trị lịch sử, tri thức dân gian và bàn tay tài hoa của người làm mắm. Đó là niềm tự hào lớn lao, tiếp thêm động lực để các nghệ nhân và hộ sản xuất vững tin bám trụ với nghề, trân trọng từng chum sành, nhà thùng, đồng thời khơi dậy ý thức trao truyền bí quyết quý báu cho thế hệ mai sau.
Nâng tầm giá trị thương hiệu và mở rộng sinh kế bền vững
Khi nghề làm nước mắm được vinh danh ở tầm quốc gia, giá trị của sản phẩm không còn dừng lại ở một mặt hàng thực phẩm thông thường mà mang trong mình câu chuyện văn hóa và bản sắc vùng miền. Danh hiệu này tạo hành lang pháp lý thuận lợi để địa phương quy hoạch, bảo tồn không gian làng nghề, hỗ trợ xây dựng chỉ dẫn địa lý, phát triển sản phẩm OCOP và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường.
Bên cạnh đó, di sản văn hóa còn là “chìa khóa” để kết nối sản xuất với du lịch trải nghiệm. Du khách đến với làng nghề không chỉ mua chai nước mắm làm quà, mà còn được tận mắt chứng kiến quy trình ủ chượp truyền thống, lắng nghe câu chuyện về văn hóa biển. Nhờ vậy, đời sống người dân được nâng cao, kéo theo sự phát triển bền vững của cả chuỗi ngành nghề gắn bó như ngư dân đánh bắt hải sản và diêm dân làm muối.
Nguồn cảm hứng cho những vùng nước mắm trứ danh khác cùng cất cánh
Trên dải đất hình chữ S, vẫn còn rất nhiều làng nghề nước mắm lừng danh với bề dày lịch sử hàng trăm năm như Ba Làng (Thanh Hóa), Cát Hải (Hải Phòng), Vạn Phần (Nghệ An), Nha Trang (Khánh Hòa)… Mỗi vùng đất đều sở hữu bí quyết ủ chượp riêng biệt, tạo nên hương vị đặc trưng không thể trộn lẫn, góp phần làm phong phú thêm bản đồ ẩm thực Việt Nam.
Thành công của những địa phương đi trước trong việc lập hồ sơ và được công nhận di sản chính là kinh nghiệm quý báu, là nguồn cổ vũ mạnh mẽ để chính quyền và cộng đồng tại các làng nghề truyền thống sản xuất nước mắm khác sớm bắt tay vào hành động. Việc kiểm kê tư liệu, hệ thống hóa quy trình truyền thống và xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận di sản không chỉ giúp bảo vệ “linh hồn” của làng nghề trước nhịp sống hiện đại, mà còn giúp những thương hiệu mắm lâu đời khẳng định vị thế xứng đáng của mình.
Ảnh lấy từ nguồn internet
Lời kết
Giữ gìn nghề làm nước mắm truyền thống chính là giữ gìn một phần ký ức và bản sắc của dân tộc. Tin rằng, với sự quan tâm của Nhà nước, sự chung tay của chính quyền địa phương và tình yêu nghề cháy bỏng của người dân, những giọt nước mắm truyền thống từ Bắc chí Nam sẽ ngày càng vươn xa, tỏa hương đậm đà trên bàn ăn người Việt và bạn bè quốc tế.
Ngô Quang Tú
CVP/Phó TTK Hiệp hội Nước Mắm truyền thống Việt Nam