Gỡ “nút thắt” logistics: Đòn bẩy cho tăng trưởng ngành thủy sản

Áp lực logistics gia tăng

Xung đột leo thang tại Trung Đông đã làm gia tăng rủi ro an ninh tại các tuyến hàng hải trọng yếu. Nhiều hãng tàu buộc phải chuyển hành trình khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm từ 7 – 10 ngày, thậm chí 10 – 20 ngày đối với một số tuyến xa.

Giá cước vận tải biển hiện cũng tăng lên chóng mặt khiến các doanh nghiệp “đau đầu” ứng phó. Theo đại diện một doanh nghiệp thủy sản, giá cước vận tải đặc biệt là container lạnh tăng vọt, với phụ phí phát sinh từ 1.500 – 4.000 USD/container, gây áp lực lớn lên lợi nhuận và chuỗi cung ứng. Nhiều đơn vị phải đối mặt với nguy cơ chậm giao hàng, tăng chi phí sản xuất và rủi ro từ biến động thị trường.

Không chỉ giá cước tăng, một số hãng tàu đã hạn chế hoặc tạm dừng nhận đơn hàng đi Trung Đông, khiến năng lực vận tải sụt giảm đáng kể. Điều này dẫn đến tình trạng gián đoạn cục bộ trong chuỗi logistics toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động xuất khẩu thủy sản, lĩnh vực phụ thuộc lớn vào vận tải biển và hệ thống container lạnh. Trong khi thị trường, đặc biệt là các thị trường lớn như Mỹ, EU, Nhật Bản đều yêu cầu nghiêm ngặt về thời gian giao hàng và tiêu chuẩn bảo quản. Việc chậm trễ có thể dẫn đến bị phạt hợp đồng, thậm chí mất khách hàng.

Ngành thủy sản có kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 9 – 10 tỷ USD mỗi năm, logistics chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành, ước tính từ 12 – 20%, cao hơn mức trung bình toàn cầu (khoảng 10 – 12%). Riêng đối với sản phẩm đông lạnh, chi phí vận chuyển và bảo quản có thể chiếm tới 25%.

Một doanh nghiệp xuất khẩu tôm tại Cà Mau cho biết, trong quý I/2026, có lô hàng phải kéo dài thời gian vận chuyển thêm 12 ngày so với kế hoạch, khiến chi phí phát sinh tăng gần 15% và phải giảm giá bán để giữ khách.

Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là thiếu đơn hàng, mà là việc tổ chức vận chuyển. Khi tuyến vận tải bị gián đoạn, toàn bộ kế hoạch xuất khẩu bị ảnh hưởng.

Chi phí vận tải biển gia tăng gây áp lực lớn cho doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản. Ảnh:TTXVN

Doanh nghiệp gồng mình giữ đơn hàng

Cùng với sự gián đoạn tuyến vận tải, chi phí logistics đang leo thang nhanh chóng, tạo áp lực lớn lên doanh nghiệp xuất khẩu. Bên cạnh đó, các khoản phụ phí như phí bảo hiểm chiến tranh, phụ phí rủi ro, chi phí nhiên liệu… cũng tăng theo, làm chi phí logistics ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành sản phẩm.

Đại diện VASEP cho biết, đối với những mặt hàng có biên lợi nhuận thấp như cá tra, tôm đông lạnh, việc chi phí vận tải tăng mạnh có thể khiến doanh nghiệp gần như không còn lãi. Nhiều doanh nghiệp buộc phải chia sẻ chi phí với đối tác hoặc chấp nhận giảm lợi nhuận để giữ thị trường.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, việc tăng giá bán không phải lúc nào cũng khả thi, khiến doanh nghiệp rơi vào thế khó khi vừa phải duy trì đơn hàng, vừa phải kiểm soát chi phí.

Bên cạnh tác động từ bên ngoài, hệ thống logistics trong nước vẫn tồn tại nhiều hạn chế kéo dài. Đáng chú ý là sự thiếu đồng bộ trong chuỗi cung ứng và hạ tầng logistics lạnh chưa đáp ứng yêu cầu.

Hiện nay, khoảng 70 – 80% sản lượng thủy sản xuất khẩu tập trung ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, nhưng hệ thống kho lạnh và trung tâm logistics quy mô lớn tại đây còn hạn chế. Phần lớn doanh nghiệp phải vận chuyển hàng lên TP Hồ Chí Minh để xuất khẩu, làm tăng chi phí từ 10 – 15%.

Theo ước tính, Việt Nam có khoảng 700 – 800 kho lạnh với tổng công suất hơn 1 triệu pallet, nhưng phân bố không đồng đều và thiếu các trung tâm logistics tích hợp. Trong khi đó, nhu cầu lưu trữ lạnh của ngành thủy sản và nông sản dự báo tăng 8 – 10% mỗi năm.

Một điểm nghẽn khác là sự phụ thuộc lớn vào các hãng tàu nước ngoài. Hiện nay, hơn 90% thị phần vận tải container quốc tế của Việt Nam do các hãng tàu nước ngoài nắm giữ. Điều này khiến doanh nghiệp trong nước khó chủ động về giá cước và lịch trình vận chuyển.

Đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản, chia sẻ, việc giao hàng chậm không chỉ làm tăng chi phí mà còn ảnh hưởng đến uy tín doanh nghiệp. Bởi nếu chậm tiến độ, doanh nghiệp có thể bị phạt hợp đồng, thậm chí mất khách hàng.

Tình trạng thiếu container lạnh cũng bắt đầu xuất hiện khi nhiều container bị “kẹt” tại các khu vực xung đột, không thể quay vòng về châu Á. Điều này khiến nguồn cung container trở nên căng thẳng, đặc biệt trong những thời điểm cao điểm xuất khẩu. Hệ quả là toàn bộ chuỗi cung ứng đều bị ảnh hưởng, buộc doanh nghiệp phải liên tục điều chỉnh kế hoạch sản xuất.

Dưới góc nhìn doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Đạo, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Gò Đàng (Godaco Seafood), chia sẻ, hiện nay trong cơ cấu xuất khẩu của Godaco, thị trường Trung Đông chỉ chiếm khoảng 5 – 10%, do đó chi phí vận chuyển sang khu vực này chưa phải là mối lo quá lớn. Tuy nhiên, một số tuyến vận tải biển đi qua khu vực Trung Đông đang chịu tác động từ tình hình xung đột, khiến chi phí vận chuyển có xu hướng tăng.

Chủ động, linh hoạt để vượt khó

Trước những thách thức trên, các chuyên gia cho rằng ngành thủy sản cần tái cấu trúc hệ thống logistics theo hướng chủ động và thích ứng cao hơn với biến động toàn cầu. Đồng thời, cần xây dựng kế hoạch linh hoạt về thời gian giao hàng, tránh phụ thuộc vào một tuyến duy nhất.

Theo các chuyên gia, để ứng phó với tình hình, doanh nghiệp cần chủ động đa dạng hóa tuyến vận tải, tăng cường hợp tác với nhiều hãng tàu nhằm đảm bảo năng lực vận chuyển. Ngoài ra, việc tối ưu hóa chuỗi cung ứng, nâng cao năng lực bảo quản và tăng dự trữ hàng hóa cũng là những giải pháp quan trọng giúp giảm thiểu rủi ro.

Việc mở rộng thị trường sang Trung Đông, Nam Á, châu Phi cũng giúp phân tán rủi ro. Năm 2025, xuất khẩu thủy sản sang khu vực Trung Đông tăng khoảng 15 – 20%, cho thấy tiềm năng lớn trong bối cảnh các thị trường truyền thống gặp khó.

Thêm nữa, phát triển logistics lạnh trong nước được xem là chìa khóa để giảm chi phí. Khi các trung tâm logistics được đặt tại Đồng bằng sông Cửu Long có thể giúp giảm 10 – 20% chi phí vận chuyển nội địa.

Như nhận định của bà Lê Hằng, Giám đốc Truyền thông VASEP, khó khăn từ xung đột Trung Đông là thách thức lớn, nhưng cũng là cơ hội để doanh nghiệp nhìn lại và tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng bền vững hơn. Khả năng thích ứng sẽ quyết định năng lực cạnh tranh trong giai đoạn tới.

Liên kết – Đòn bẩy cho phát triển bền vững

Để giải bài toán logistics một cách căn cơ, vai trò của Nhà nước và liên kết ngành là yếu tố then chốt. Trong đó, cần có chính sách hỗ trợ đầu tư hạ tầng logistics, đặc biệt là kho lạnh và trung tâm logistics tại các vùng nuôi trọng điểm. Việc giảm phí cảng biển, phí lưu container và hỗ trợ tín dụng cho doanh nghiệp đầu tư logistics cũng sẽ góp phần giảm chi phí.

Bên cạnh đó, phát triển đội tàu vận tải biển quốc gia là giải pháp dài hạn để giảm phụ thuộc vào hãng tàu nước ngoài. Hiện nay, đội tàu container của Việt Nam mới chỉ đáp ứng khoảng 10% nhu cầu vận tải quốc tế, cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn.

Thêm nữa, cần tăng cường vai trò của các hiệp hội ngành hàng cũng là một hướng đi quan trọng. Thông qua đó, doanh nghiệp có thể cùng đàm phán với hãng tàu, chia sẻ thông tin và phối hợp vận chuyển, từ đó nâng cao vị thế trên thị trường.

Ngoài ra, việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) như EVFTA, CPTPP cũng sẽ giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho logistics thông qua việc đơn giản hóa thủ tục và giảm chi phí.

Xung đột Trung Đông đang tạo ra một cú sốc logistics đối với xuất khẩu thủy sản Việt Nam, với những tác động rõ nét từ chi phí vận tải, thời gian giao hàng đến năng lực chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, việc chủ động thích ứng, nâng cao năng lực và giảm phụ thuộc vào các tuyến vận tải rủi ro sẽ là chìa khóa giúp doanh nghiệp vượt qua giai đoạn khó khăn, duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu trong thời gian tới.

Phan Thảo