Gỡ nút thắt thủ tục trong xuất khẩu sang thị trường Mỹ và EU

Thị trường EU ách tắc vì quy định chứng nhận

EU hiện là một trong những thị trường quan trọng đối với thủy sản khai thác của Việt Nam, nhưng cũng là thị trường có yêu cầu nghiêm ngặt hàng đầu về truy xuất nguồn gốc. Những thay đổi gần đây liên quan đến mẫu Giấy chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác (Catch Certificate – C/C) và quy định về Processing Statement (P/S) đã tạo ra nhiều lúng túng trong thực thi.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, vừa qua nhiều doanh nghiệp phản ánh về việc gặp khó do sự thiếu thống nhất giữa các văn bản hướng dẫn trong nước. Cụ thể, quy định về cách ghi thông tin khối lượng trong các mẫu chứng nhận giữa Thông tư 81/2025, các công văn hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Cục Thủy sản và Kiểm ngư chưa đồng nhất, dẫn đến mỗi địa phương hiểu và áp dụng khác nhau.

Doanh nghiệp xuất khẩu hải sản sang thị trường EU gặp khó vì thủ tục. Ảnh: ST

Hệ quả là các doanh nghiệp không biết phải khai báo theo chuẩn nào để vừa đáp ứng yêu cầu của Việt Nam, vừa phù hợp với quy định của EU. Không ít trường hợp hồ sơ bị trả lại hoặc không được chấp nhận, dù hàng hóa đã đến cảng châu Âu.

Thực tế cho thấy, một số lô hàng đã cập cảng EU nhưng chưa thể thông quan do thiếu hoặc sai lệch chứng từ như C/C và P/S. Khách hàng không nhận đủ hồ sơ hợp lệ khiến hàng bị giữ tại cảng, kéo theo chi phí lưu container tăng cao. Đáng chú ý, một số chi cục thủy sản địa phương chưa thực hiện cấp lại giấy C/C cho các lô hàng đã cấp trước đó theo hướng dẫn mới, tạo ra sự đứt gãy trong chuỗi chứng nhận. Điều này khiến doanh nghiệp rơi vào tình thế hàng đã xuất đi nhưng không thể hoàn thiện hồ sơ theo yêu cầu mới.

Không chỉ các lô hàng đang xuất khẩu gặp khó, ngay cả những lô hàng đang sản xuất cũng bị ảnh hưởng khi doanh nghiệp không xác định được cách ghi chép thông tin chính xác để đảm bảo hợp lệ. Sự thiếu rõ ràng trong hướng dẫn đang làm giảm tính chủ động của doanh nghiệp và gia tăng rủi ro trong giao thương.

Trước tình hình này, cộng đồng doanh nghiệp kiến nghị cơ quan quản lý sớm rà soát và ban hành hướng dẫn thống nhất về mẫu biểu và cách ghi thông tin trong các chứng từ. Đồng thời, cần có cơ chế cấp lại chứng nhận cho các lô hàng đã xuất trước thời điểm thay đổi quy định, nhằm tránh thiệt hại cho doanh nghiệp.

Thị trường Mỹ vướng mắc từ giấy CoA

Theo quy định của Mỹ, các sản phẩm hải sản khai thác nhập khẩu phải có Giấy chứng nhận hợp lệ (Certification of Admissibility – CoA) theo quy định của Đạo luật Bảo vệ động vật có vú biển (MMPA). Để đáp ứng yêu cầu này, Việt Nam đã ban hành Thông tư 74/2025 nhằm hướng dẫn cấp CoA, tuy nhiên, quá trình triển khai đang phát sinh nhiều bất cập.

Một trong những vấn đề nổi cộm là sự không đồng nhất của các giấy chứng nhận thuyền trưởng (Captain’s statement) từ các quốc gia cung cấp nguyên liệu. Các mẫu giấy này có sự khác nhau đáng kể về nội dung, trong đó nhiều trường hợp không có thông tin về số giấy phép khai thác hoặc ngư cụ, những yếu tố bắt buộc theo quy định của Việt Nam.

Điều này dẫn đến việc hồ sơ xin cấp CoA của doanh nghiệp bị trả lại, dù thực tế có đầy đủ giấy phép khai thác và các thông tin liên quan ở các tài liệu khác. Một số lô hàng vì vậy không thể hoàn thiện thủ tục xuất khẩu, gây chậm trễ hoặc gián đoạn hoạt động kinh doanh.

Trường hợp của Công ty Hải Triều là ví dụ điển hình. Do sử dụng nguyên liệu nhập khẩu từ nhiều quốc gia như Đài Loan, Philippines, Ecuador hay Vanuatu, doanh nghiệp gặp khó khăn khi các giấy chứng nhận đi kèm không đồng nhất với yêu cầu trong Thông tư 74. Dù các thông tin có thể đối chiếu, liên thông giữa các tài liệu, nhưng vẫn không đủ điều kiện để được cấp CoA.

Do đó, các doanh nghiệp kiến nghị cơ quan quản lý cần có hướng dẫn linh hoạt hơn trong giai đoạn chuyển tiếp, cho phép chấp nhận các trường hợp chứng từ có thể đối chiếu, xác minh được tính hợp lệ dù không hoàn toàn trùng khớp về mẫu biểu. Đồng thời, việc sửa đổi Thông tư 74 theo hướng phù hợp với thông lệ quốc tế được xem là giải pháp căn cơ.

Bên cạnh đó, một điểm nghẽn khác là năng lực thực thi tại các địa phương. Việc cấp CoA hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào cách hiểu và áp dụng của từng chi cục, dẫn đến tình trạng không đồng nhất, kéo dài thời gian xử lý hồ sơ. Vì thế, cần tăng cường tập huấn, hướng dẫn cho cán bộ và doanh nghiệp để nâng cao hiệu quả thực thi.

Trong bối cảnh cơ hội thị trường khó khăn và cạnh tranh gia tăng, việc tháo gỡ nhanh các nút thắt thủ tục không chỉ giúp doanh nghiệp giảm thiểu thiệt hại mà còn góp phần giữ vững uy tín của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Phạm Thu