Quyết liệt thực hiện “5 không” trong chống IUU

Quản trị nghề cá dựa trên dữ liệu

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (Bộ NN&MT), chuyển biến nổi bật trong công tác chống khai thác IUU là phương thức điều hành, quản trị hệ thống từng bước dựa trên dữ liệu, quản lý rủi ro, trách nhiệm giải trình và hồ sơ kiểm chứng. Công tác quản lý chuyển từ kiểm tra từng công đoạn sang kiểm soát chuỗi dữ liệu; từ thống kê số vụ xử phạt sang theo dõi toàn bộ quá trình xử lý vụ việc; từ tiếp nhận báo cáo của địa phương sang tăng cường khả năng đối soát, kiểm tra, kiểm chứng của Trung ương.

Dữ liệu về đội tàu, thiết bị giám sát hành trình (VMS), tàu rời và cập cảng, sản lượng bốc dỡ, hệ thống eCDT và xử lý vi phạm đang từng bước được kết nối, đối soát nhằm phát hiện bất thường, xác định trách nhiệm và theo dõi kết quả xử lý.

Kết quả thực hiện của 22 địa phương được lượng hóa theo nhóm chỉ tiêu, nhiệm vụ. Các địa phương cập nhật, tự đánh giá và chịu trách nhiệm về dữ liệu, tạo cơ sở để Trung ương nhận diện địa phương, nhóm tàu và vụ việc có nguy cơ, tập trung chỉ đạo thay vì kiểm tra dàn trải.

Công tác quản lý đội tàu chuyển từ thống kê số lượng sang quản lý trạng thái từng tàu. Các tàu không đủ điều kiện hoạt động, đã xóa đăng ký, ngừng hoạt động hoặc có nguy cơ cao vi phạm IUU được lập danh sách để theo dõi, kiểm soát. Hệ thống VMS từng bước được sử dụng không chỉ để theo dõi vị trí mà còn phục vụ cảnh báo và quản lý rủi ro.

Hệ thống eCDT chuyển từ số hóa khai báo sang hỗ trợ kiểm soát điều kiện hoạt động, sản lượng và truy xuất nguồn gốc. Dữ liệu từng chuyến biển được cập nhật theo thời gian thực trên eCDT tại 141 cảng cá, bến cá. Việc cấp giấy biên nhận thủy sản bốc dỡ qua cảng, giấy xác nhận nguyên liệu và giấy chứng nhận nguồn gốc được số hóa trên hệ thống.

Chuỗi dữ liệu truy xuất đang từng bước kết nối từ tàu cá, điều kiện hoạt động, VMS, rời cảng, hoạt động trên biển, cập cảng, sản lượng bốc dỡ, giấy tờ liên quan đến doanh nghiệp và lô hàng. Cơ sở dữ liệu quản lý thủy sản nhập khẩu cũng đang được vận hành; 90 doanh nghiệp đã báo cáo phân loại tại nhà máy.

Sau đợt thanh tra lần thứ 5, Ủy ban châu Âu (EC) đưa ra 38 khuyến nghị cần khắc phục. Đến ngày 30/9/2026, có 31 khuyến nghị được thực hiện đầy đủ, có kết quả kiểm chứng; 5 khuyến nghị tiếp tục hoàn thiện theo lộ trình cụ thể; 2 khuyến nghị đang được trao đổi, làm rõ với EC do có nội dung chưa phù hợp với điều kiện thực tiễn và hệ thống pháp luật Việt Nam.

Đối với kết quả thực hiện chủ yếu các nhóm khuyến nghị của EC, theo Bộ NN&MT, hệ thống pháp luật về thủy sản cơ bản đáp ứng yêu cầu chống khai thác IUU và phù hợp với pháp luật quốc tế. Bộ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá các nội dung khuyến nghị còn vướng mắc để đề xuất biện pháp quản lý phù hợp.

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng. Ảnh: VGP

Về quản lý đội tàu, đến ngày 30/9/2026, cả nước có trên 80.000 tàu cá từ 6 m trở lên đăng ký, cập nhật trên VNFishbase, gồm trên 38.800 tàu từ 6 m đến dưới 12 m; trên 13.650 tàu từ 12 m đến dưới 15 m và trên 27.500 tàu từ 15 m trở lên. Tỉ lệ tàu có giấy phép khai thác còn hạn đạt khoảng 96%.

Các địa phương tiếp tục rà soát, chuẩn hóa dữ liệu và lập danh sách các nhóm tàu hết hạn giấy phép, tàu đã xóa đăng ký nhưng còn khả năng hoạt động, tàu ngừng hoạt động, tàu không đủ điều kiện và tàu có nguy cơ cao. Hiện có 1.247 tàu đã xóa đăng ký nhưng còn khả năng tồn tại cần xác minh, kiểm soát; 5.586 tàu không đủ điều kiện tham gia hoạt động và 2.961 tàu thuộc nhóm nguy cơ cao vi phạm IUU.

Về giám sát hoạt động của tàu cá, trong tổng số 27.520 tàu cá từ 15 m trở lên, có 27.238 tàu đã lắp thiết bị VMS. Tình trạng mất kết nối đã giảm so với trước; 1.773 tàu tạm ngừng dịch vụ truyền dữ liệu VMS được lập danh sách, cập nhật để theo dõi, kiểm soát. Hệ thống tiếp tục hỗ trợ phát hiện các trường hợp mất kết nối, vượt ranh giới, gửi, nhận thiết bị và những dấu hiệu bất thường.
Bộ NN&MT cho biết, mặc dù đã đạt được những kết quả quan trọng, nhưng nền tảng pháp luật và dữ liệu mới là điều kiện cần thiết, kết quả cuối cùng phải được chứng minh bằng hiệu quả thực thi trên thực tế.

Tại cuộc họp, Bộ NN&MT cũng đề xuất các giải pháp để chuẩn bị điều kiện tốt nhất làm việc với EC trong đợt thanh tra lần thứ 6 sắp tới, quyết tâm gỡ cảnh báo “thẻ vàng” trong năm 2026, đồng thời xây dựng nghề cá Việt Nam minh bạch, có trách nhiệm, hiệu quả và phát triển bền vững. Bộ NN&MT đề nghị các bộ, ngành và địa phương chuyển quyết tâm chính trị thành kết quả thực thi cụ thể, thực chất, xử lý dứt điểm những điểm nghẽn còn lại.

Thực hiện nghiêm “5 không”

Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đánh giá, sau Phiên họp thứ 35 của Ban Chỉ đạo, chuyển biến căn bản nhất là công tác quản lý đã chuyển từ hồ sơ thủ công sang quản trị bằng dữ liệu, bước đầu hình thành công cụ điều hành chống khai thác IUU trên phạm vi toàn quốc và quản lý được trạng thái của từng tàu cá.

Phó Thủ tướng ghi nhận, biểu dương nỗ lực của các bộ, ngành, địa phương và các cơ quan thông tấn, báo chí trong công tác triển khai nhiệm vụ, tuyên truyền về chống khai thác IUU thời gian qua.

Theo Phó Thủ tướng, Việt Nam đã khắc phục nhiều hạn chế trước đây, số tàu cá vi phạm, bị nước ngoài bắt giữ giảm mạnh. Năm 2023 có 65 tàu, năm 2024 có 58 tàu, năm 2025 có 35 tàu và 9 tháng năm 2026 còn 13 tàu. Tuy nhiên, riêng tháng 9/2026 vẫn có 5 tàu vi phạm. Kết quả đạt được là đáng ghi nhận, nhưng tuyệt đối không được chủ quan, nhất là trong thực hiện 38 khuyến nghị của EC.

Thẳng thắn chỉ ra những tồn tại, hạn chế, Phó Thủ tướng cho rằng một số địa phương chưa thể hiện quyết tâm thực sự; tình trạng tàu cá đã xóa đăng ký, không đủ điều kiện nhưng vẫn hoạt động còn xảy ra; việc cập nhật thông tin lên cơ sở dữ liệu VNFishbase tại một số nơi còn rất chậm.

Từ thực tế đó, Phó Thủ tướng đề nghị thống nhất quan điểm, coi việc gỡ cảnh báo “thẻ vàng” là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng từ nay đến cuối năm, gắn với mục tiêu phát triển ngành thủy sản bền vững.

Phó Thủ tướng yêu cầu toàn hệ thống chính trị thực hiện nghiêm “5 không”: “Không phát sinh tàu cá bị nước ngoài bắt giữ; không để tàu không đủ điều kiện tham gia hoạt động; không để vụ việc vi phạm quy định về thiết bị giám sát hành trình (VMS) kéo dài mà không được xử lý triệt để; không để lô hàng thủy sản không truy xuất được nguồn gốc; không để số liệu báo cáo sai lệch với dữ liệu và hồ sơ thực tế”.

Đây là những yêu cầu xuyên suốt, đòi hỏi các bộ, ngành, địa phương phải chuyển quyết tâm thành hành động cụ thể, tăng cường kiểm tra, giám sát và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện.

Theo Phó Thủ tướng, mục tiêu không chỉ là ngăn chặn, xử lý vi phạm mà còn phải tạo điều kiện để ngư dân phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập, làm giàu từ biển. Muốn vậy, cần thúc đẩy phát triển công nghiệp chế biến, nuôi trồng thủy sản, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, khi đời sống ngư dân được cải thiện, sinh kế được bảo đảm và hoạt động sản xuất phát triển bền vững, tình trạng vi phạm sẽ từng bước được đẩy lùi. Vì vậy, nhiệm vụ chống khai thác IUU phải được triển khai đồng bộ với các giải pháp phát triển ngành thủy sản và kinh tế biển. Các bộ, ngành, địa phương cần nâng cao trách nhiệm, phối hợp chặt chẽ, vừa kiểm soát nghiêm hoạt động khai thác, vừa tạo động lực để ngư dân tuân thủ quy định, phát triển sản xuất đúng pháp luật.

Phó Thủ tướng yêu cầu toàn hệ thống chính trị tập trung thực hiện quyết liệt các nhiệm vụ, xử lý những tồn tại, hạn chế, bảo đảm kết quả chống khai thác IUU có thể kiểm chứng bằng dữ liệu và thực tế. Qua đó, quyết tâm gỡ cảnh báo “thẻ vàng” trong năm 2026, đồng thời xây dựng ngành thủy sản Việt Nam minh bạch, có trách nhiệm, hiệu quả và phát triển bền vững

Trung Dũng