Tiếng lòng và sự kỳ vọng

Lo cho mắt xích yếu nhất

Không hẹn mà gặp, khi câu chuyện phía sau những thành tích và cả những kỷ lục xuất khẩu, hầu hết các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu tôm đều có cùng tâm tư: “Lo cho khâu nuôi tôm” – một mắt xích yếu nhất, nhưng lại là trụ cột quan trọng có tính quyết định đến sự phát triển bền vững của cả chuỗi giá trị ngành tôm.

Nỗi lo đó, tâm tư đó xuất phát từ chuyện chất lượng con giống chưa ổn định, là dịch bệnh còn diễn biến phức tạp, là tỷ lệ nuôi thành công thấp dẫn đến giá thành cao làm giảm sức cạnh tranh, là sự bấp bênh trong thu nhập của người nuôi tôm.

Ông Hồ Quốc Lực – Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Thực phẩm Sao Ta, trải lòng: “Chỉ cần nhìn vào mảng nuôi tôm ngày càng kiệt quệ (tập trung hộ nuôi nhỏ lẻ, chiếm 90% sản lượng nuôi) và các doanh nghiệp chế biến tôm lợi nhuận ngày càng teo tóp thì sự tăng trưởng của ngành tôm chưa có nền móng vững chắc như kỳ vọng”. Câu nhận xét này của ông Lực có thể khiến không ít người nghe khó lọt tai, nhưng biết làm sao được khi “lời thật mất lòng”.

Thực tế cho thấy, những năm gần đây, tuy ngành tôm vẫn có sự tăng trưởng nhất định, thậm chí năm 2025 còn thiết lập kỷ lục xuất khẩu. Nhưng gần như năm nào doanh nghiệp và người nuôi tôm cũng đều hết sức vất vả khi phải luôn trong tâm thế của người vượt dốc.

Nhắc đến câu chuyện vượt dốc, ông Võ Văn Phục – Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Thủy sản sạch Việt Nam (Vinacleanfood), thẳng thắn cho rằng, thành tích của ngành tôm những năm qua là rất tốt, rất ấn tượng, nhưng cũng rất nghịch lý. Ông Phục chia sẻ: “Nghịch lý ở đây chính là việc ngành tôm của chúng ta phát triển không phải dựa trên nền tảng nuôi trồng mà nhờ vào trình độ chế biến. Điều này tiềm ẩn rủi ro rất lớn, mà về lâu dài, nếu tỷ lệ nuôi thành công không được nâng lên, giá thành tôm nuôi không hạ xuống, con tôm Việt sẽ rất khó cạnh tranh”.

Gắn bó với ngành tôm từ năm 1998 đến nay, ông Nguyễn Hoàng Anh – Chủ tịch Tập đoàn Nam Miền Trung Group, Chủ tịch Hiệp hội Tôm Bình Thuận vẫn không khỏi trăn trở:

“Tôi là người sản xuất tôm giống và cũng là người nuôi tôm thương phẩm từ năm 1998. Hiện Nam Miền Trung vẫn duy trì nuôi tôm thương phẩm khoảng 50 ha và cũng có những thành công, thất bại giống như bà con nuôi tôm khác ở ĐBSCL và cả nước. Tại sao thời gian gần đây, việc PR, quảng cáo của Nam Miền Trung rất hạn chế? Vì tôi rất sợ, hôm nay mình nói tốt nhưng biết đâu ngày mai nó lại không tốt, dù tôi đã đầu tư cho riêng lĩnh vực tôm giống là hơn nghìn tỷ, nên có thể nói không có công nghệ nào của chúng tôi là hạn chế, là lỗi thời hết. Đây mới thật sự là nỗi đau không biết phải tỏ cùng ai, vì không phải mình không đầu tư, không kiểm soát”.

Nỗi lo cho mắt xích nuôi tôm vẫn chưa dừng lại khi hầu hết các doanh nghiệp đều lo lắng, than vãn chuyện có quá ít tôm có “lý lịch”, trong khi hầu hết thị trường tiêu thụ đều đặt ra yêu cầu này. Ông Hồ Quốc Lực lo rằng: “Việc cấp mã số cho cơ sở nuôi tôm quá chậm gây rất nhiều khó khăn cho doanh nghiệp trong việc chứng minh, thuyết phục khách hàng về khả năng kiểm soát nguyên liệu của mình”.

Cùng nỗi lo chuyện “lý lịch” con tôm Việt, ông Lê Văn Quang – Chủ tịch Công ty Cổ phần Tập đoàn Thủy sản Minh Phú cho rằng, muốn bán được tôm vào thị trường nào, chúng ta phải chấp nhận tuân thủ theo tiêu chuẩn của thị trường đó. Riêng 03 thị trường nhập khẩu tôm lớn của Việt Nam là: Mỹ, Nhật và EU, nếu con tôm của chúng ta không đạt chứng nhận ASC, BAP hoặc con tôm sạch không nhiễm kháng sinh, vi sinh hay các chất cấm khác và có thể truy xuất nguồn gốc dễ dàng thì rất khó bán.

Kỳ vọng và tự tin

Năm  2026 được dự báo tiếp tục là một năm khó khăn, nếu không muốn nói là rất khó. Nuôi tôm không thuận lợi, nên giá tôm thương phẩm tiếp tục leo cao, giảm sức cạnh tranh tôm Việt trên thị trường thế giới. Đặc biệt là những rủi ro đến từ các rào cản thương mại, trong đó đáng lo nhất là vấn đề thuế chống bán phá giá, thuế đối ứng, rào cản kỹ thuật, rào cản quy định môi trường, phúc lợi động vật, phát thải, quyền lợi người lao động, truy xuất nguồn gốc… Do đó, điều mà doanh nghiệp đặt nhiều kỳ vọng nhất chính là phán quyết cuối cùng về thuế chống bán phá giá của Mỹ (dự kiến trong quý I/2026) sẽ ở mức có lợi cho xuất khẩu. Riêng vấn đề thuế đối ứng, các doanh nghiệp đặt niềm tin vào kết quả các phiên đàm phán tiếp theo của Chính phủ để kéo giảm nhiều hơn nữa, nhằm tăng tính cạnh tranh cho con tôm Việt tại thị trường này.

Tôm – Kỳ vọng kim ngạch xuất khẩu trong năm 2026. Ảnh: Minh Hưng

Những quy định sản xuất theo tiêu chuẩn của thị trường chắc chắn sẽ gây khó khăn nhất định cho xuất khẩu tôm Việt Nam trong thời gian trước mắt, nhưng ít nhiều cũng giúp ngành tôm có những thay đổi lớn để phù hợp với thị trường xuất khẩu. Một trong những thay đổi lớn được doanh nghiệp kỳ vọng đó là việc tổ chức lại sản xuất theo hướng hợp tác, liên kết chuỗi giá trị giữa nông dân với nông dân và tổ chức hợp tác của nông dân với doanh nghiệp. Bởi chỉ có hợp tác tốt và thực chất, nông dân sản xuất nhỏ lẻ mới có thể tạo được mối liên kết chuỗi giá trị sản xuất với các doanh nghiệp; mới có đủ điều kiện để đầu tư ứng dụng khoa học công nghệ cao vào sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế nhằm giảm giá thành, tăng hiệu quả, từng bước tiến tới bền vững trong sản xuất.

Kỳ vọng nhiều, nhưng các doanh nghiệp cũng không thiếu sự tự tin vào con đường phía trước. Đó là một Sao Ta tiếp tục đặt mục tiêu tăng trưởng ít nhất 10% trong năm 2026. Niềm tin và sự kỳ vọng của Sao Ta xuất phát từ việc sớm theo đuổi các tiêu chí bền vững từ chục năm trước và có 6 năm liên tục 2020 – 2025 được công nhận trong top 100 doanh nghiệp Việt bền vững. Yếu tố này thu hút khách hàng cao cấp, khó tính nên sẽ làm tăng sức cạnh tranh. Sao Ta xây dựng văn hóa doanh nghiệp coi trọng giữ vững uy tín thương hiệu và nhất là chú trọng đạo đức kinh doanh, nghiêm túc thực thi tất cả hợp đồng đã ký kết dù ra sao. Cùng với đó là những sách lược thị trường, sản phẩm uyển chuyển để giữ vững các khách hàng chiến lược của mình.

“Từ sự chuẩn bị bài bản đó, Sao Ta coi thách thức là người đường của mình, để có thêm động lực vươn tầm”, ông Hồ Quốc Lực chia sẻ.
Không chỉ có Sao Ta mà hầu hết các doanh nghiệp ngành tôm đều có sự chủ động và không kém tự tin vào khả năng sẽ vượt qua được khó khăn thách thức trong năm 2026. Ngay khi vừa kết thúc vụ tôm năm 2025, Vinacleanfood đã triển khai các bước cho vụ tôm mới với quy mô diện tích lớn hơn cùng một kế hoạch hết sức chu đáo. Theo đó, ngay trong vụ chính, Vinacleanfood sẽ tập trung mạnh vào đối tượng tôm thẻ được nuôi theo quy trình đạt các tiêu chí của chuỗi cung ứng toàn cầu, nhằm hạn chế thấp những rủi ro đến từ rào cản thuế quan và phi thuế quan. Ngoài ra, Vinacleanfood còn phát triển thêm đối tượng nuôi mới là cá rô phi đạt chuẩn làm Sushi để cung ứng cho phân khúc thị trường cao cấp. Sự trở lại một cách đầy hiệu quả của dòng tôm sú thế hệ mới trong vụ nuôi 2025 cũng giúp Vinacleanfood có thêm sự lựa chọn hiệu quả hơn cho vụ nghịch, vốn thường hay tiềm ẩn rủi ro về dịch bệnh.

An Xuyên