Chuyển đổi số để nâng cao năng lực nội tại Hợp tác xã

Trên đây là một trong những nội dung quan trọng tại “Hội nghị đối thoại chính sách phát triển HTX thủy sản bền vững” do Tổ chức Agritera phối hợp Liên minh HTX TP. Cần Thơ tổ chức vào ngày 27/2.

Chuyển đổi số là tất yếu

Trong kỷ nguyên kinh tế số, việc chuyển đổi từ phương thức quản trị dựa trên kinh nghiệm truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu thực chứng không còn là một lựa chọn mang tính phong trào, mà là lộ trình tất yếu, là chìa khóa vạn năng để mở cánh cửa hội nhập toàn diện. Bà Cao Xuân Thu Vân – Chủ tịch LMHTX Việt Nam, cho rằng, ngành thủy sản Việt Nam không còn ở giai đoạn cạnh tranh đơn thuần bằng sản lượng hay ưu thế về chi phí lao động mà đã thực sự bước vào cuộc đua của sự minh bạch, trách nhiệm và tính bền vững cốt lõi. Đây là con đường tất yếu bởi các thị trường nhập khẩu thủy sản chủ lực của Việt Nam liên tục thiết lập các rào cản kỹ thuật phi thuế quan nghiêm ngặt. Đó là cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBMA) cho đến các yêu cầu khắt khe về các tiêu chí của chuỗi cung toàn cầu, về khai thác IUU…

Để minh bạch, trách nhiệm, bền vững, theo bà Vân, con đường tất yếu chính là chuyển đổi số, để sản phẩm thủy sản Việt Nam khi đến tay người tiêu dùng trên toàn thế giới không chỉ mang theo hương vị giá trị tài nguyên bản địa, mà còn có dữ liệu minh bạch về nguồn gốc, xuất xứ… đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt, khắt khe nhất của thị trường toàn cầu. “Vì vậy, sản xuất nhỏ lẻ sẽ không còn phù hợp, mà chỉ có sản xuất trang trại quy mô lớn hay khu vực kinh tế tập thể, HTX mới có đủ năng lực đáp ứng xu thế này. Trong đó, khu vực kinh tế tập thể, HTX đóng vai trò là xương sống vững chắc, trực tiếp kiểm soát vùng nguyên liệu và tổ chức liên kết cho hàng triệu hộ nông dân nhỏ lẻ”, bà Vân chia sẻ.

Toàn cảnh Hội nghị

HTX là trung tâm chuyển đổi số

Nguyễn Tiến Định – Trưởng phòng Kinh tế hợp tác và Trang trại Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn – Bộ NN&MT, chuyển đổi số trong nông nghiệp không chỉ là áp dụng công nghệ, mà là quá trình chuẩn hóa dữ liệu, minh bạch hóa thông tin và đổi mới phương thức quản trị. Thực tiễn cho thấy, chuyển đổi số không thể triển khai hiệu quả ở cấp hộ sản xuất riêng lẻ, mà cần được tổ chức ở cấp độ HTX – nơi có đủ quy mô để chuẩn hóa dữ liệu, phân bổ chi phí công nghệ và kết nối đồng bộ với doanh nghiệp, ngân hàng và cơ quan quản lý. Việc triển khai công nghệ số thông qua HTX giúp giảm chi phí đầu tư riêng lẻ của từng hộ và nâng cao hiệu quả quản trị vùng nuôi.

Hiện nay, khoảng 30-35% HTX nông nghiệp đã bắt đầu triển khai một số nội dung chuyển đổi số; trong đó có khoảng 13-15% HTX đạt mức chuyển đổi số tương đối toàn diện trong quản trị sản xuất, tài chính và kết nối thị trường. Các nội dung ứng dụng số phổ biến gồm: nhật ký điện tử, bản đồ số vùng trồng/vùng nuôi, truy xuất nguồn gốc, kế toán – tài chính và thương mại điện tử. Đơn cử như các HTX đã và đang tham gia các dự án MACIB Tổ chức chuyên gia Hà Lan hỗ trợ phát triển các HTX nông nghiệp Việt Nam – Agriterra, như: HTX Tân Phát Lợi (Cà Mau), HTX Toàn Thắng, HTX Nông ngư Hòa Đê, HTX Nông ngư Hòa Nhờ A (TP. Cần Thơ)… năng lực số hóa trong quản trị, ra các quyết định dựa trên thời gian thực đã đạt những kết quả đáng kể. Trong đó, việc chuẩn hóa dữ liệu từ nhật ký sản xuất điện tử đã cho phép các hợp tác xã thủy sản này kết nối trực thông với hệ thống truy xuất nguồn gốc của các tập đoàn chế biến lớn, đảm bảo tính minh bạch tuyệt đối của hồ sơ dữ liệu từ vùng nuôi đến thị trường xuất khẩu.

Trong giai đoạn phát triển mới của nông nghiệp Việt Nam, HTX nông nghiệp không chỉ là một hình thức tổ chức kinh tế, mà là thiết chế trung tâm để tổ chức lại sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu, liên kết chuỗi giá trị và triển khai chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. Thực tiễn, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long, trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, cho thấy: nếu không có HTX đủ năng lực làm hạt nhân tổ chức, các mục tiêu về liên kết chuỗi, minh bạch thị trường và phát triển bền vững khó có thể đạt được.

Cần nhiều hơn sự hỗ trợ cho HTX

Tuy nhiên, bà Vân cũng thẳng thắn nhìn nhận, năng lực quản trị dữ liệu của HTX hiện nay đang là mắt xích yếu nhất trong toàn chuỗi giá trị, nên để thực hiện số hóa dữ liệu cũng gặp không ít khó khăn. Điều này không chỉ làm giảm khả năng cạnh tranh, mà còn tiềm ẩn rủi ro đứt gãy thông tin khiến các nỗ lực truy xuất nguồn gốc và quản lý nhà nước trở nên thiếu đồng bộ, tốn kém và kém hiệu quả. Đồng tình với nhận định trên, ông Đỗ Minh Phương – Cục chuyển đổi số và môi trường (Bộ NN&MT), cho biết, để thủy sản Việt Nam mới tự tin vươn ra biển lớn bằng uy tín, trách nhiệm và sự thịnh vượng bền vững, đòi hỏi sự thay đổi toàn diện từ tư duy quản trị đến công cụ số. Vì vậy, cần có giải pháp chuyển đổi số phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả quản trị HTX và hoạt động sản xuất kinh doanh góp phần ứng phó với BĐKH và yếu cầu thị trường.

Đóng góp cho chuyển đổi số của HTX, ông Dương Tấn Cương – Phó trưởng Ban Kinh tế – Chính sách, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam cho rằng cần có cả sự hỗ trợ từ bên ngoài lẫn sự nỗ lực từ nội tại của các HTX. Về các điều kiện thiết yếu hỗ trợ từ bên ngoài, theo ông Cương, yếu tố đầu tiên và mang tính chiến lược là việc chuẩn hóa tiêu chuẩn dữ liệu và kiến trúc liên thông hệ thống quản lý quốc gia. Việc đáp ứng nhu cầu này sẽ bảo đảm dữ liệu sản xuất từ ao nuôi của mỗi thành viên có thể tự động đồng bộ trực tiếp lên hệ thống của cơ quan quản lý và nền tảng truy xuất của doanh nghiệp thu mua. Đây là giải pháp cốt lõi để hiện thực hóa nguyên tắc nhập liệu một lần, giúp giải phóng ban giám đốc và thành viên hợp tác xã khỏi gánh nặng thủ tục hành chính số chồng chéo, từ đó nâng cao độ chính xác tuyệt đối của thông tin nguồn. Đặc biệt, ông Cương đề xuất, khu vực kinh tế tập thể, HTX cần hệ thống ngân hàng thương mại công nhận hồ sơ dữ liệu sản xuất minh bạch làm “điểm tín nhiệm tài chính” – một loại tài sản vô hình có giá trị, để giúp các HTX tháo gỡ điểm nghẽn về tài sản thế chấp hữu hình, khơi thông nguồn vốn đầu tư công nghệ cao bền vững. Một đề xuất nữa khá hay của ông Cương là cần có lực lượng “khuyến nông số” đóng vai trò như đội ngũ chuyên gia kỹ thuật thực chiến để trực tiếp hỗ trợ các HTX giải quyết các sự cố vận hành và phân tích dữ liệu chuyên sâu ngay tại vùng sản xuất.

Về phía nội tại, HTX cần thực hiện một cuộc cách mạng thực sự trong tư duy quản trị của hội đồng quản trị và ban giám đốc để chuyển sang tư duy quản trị dựa trên dữ liệu thực chứng. Việc làm chủ dữ liệu phải được xem là kỹ năng quản trị cốt yếu của người lãnh đạo HTX trong thời đại mới. Ban giám đốc và từng thành viên HTX phải coi việc ghi chép nhật ký điện tử và cập nhật dữ liệu đúng, đủ, kịp thời là một phần tất yếu của quy trình canh tác, là “tấm hộ chiếu” tối thượng để sản phẩm bước vào các chuỗi giá trị toàn cầu. Sự minh bạch dữ liệu phải được xem là đạo đức sản xuất và năng lực cạnh tranh cốt lõi. Các HTX cũng cần tích cực mở rộng hợp tác đa phương thông qua việc chủ động kết nối chặt chẽ với hệ thống Liên minh Hợp tác xã Việt Nam và các doanh nghiệp công nghệ tiên phong để tiếp cận các mô hình thuê dịch vụ phần mềm và chia sẻ hạ tầng dùng chung. Việc này không chỉ giúp giảm giá thành sản xuất mà còn đảm bảo các HTX luôn được cập nhật những giải pháp công nghệ tối ưu nhất, góp phần gia tăng giá trị thặng dư bền vững trên mỗi đơn vị sản phẩm và từng bước làm chủ hoàn toàn chuỗi cung ứng trong kỷ nguyên kinh tế số.

An Xuyên