Quyết liệt gỡ “thẻ vàng” IUU: Không để sai phạm lặp lại

Hoàn thiện khung pháp lý, từng bước hiện đại hóa quản lý nghề cá

Phiên họp diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực cao nhất để khắc phục các khuyến nghị của Ủy ban châu Âu (EC), hướng tới mục tiêu sớm gỡ cảnh báo “thẻ vàng” đối với thủy sản khai thác.

Phiên họp lần thứ 34 của Ban Chỉ đạo Quốc gia về chống khai thác IUU. Ảnh: VGP/Gia Huy

Báo cáo tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, sau hơn 8 năm triển khai các giải pháp đồng bộ chống khai thác IUU, Việt Nam đã đạt nhiều kết quả quan trọng, đặc biệt trong hoàn thiện thể chế và hệ thống quản lý. Đến nay, khung pháp lý phục vụ quản lý hoạt động khai thác thủy sản cơ bản được hoàn thiện, phù hợp với quy định quốc tế và điều kiện thực tiễn trong nước. Song song đó, hệ thống giám sát tàu cá, truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác và cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia từng bước được thiết lập đồng bộ.

Thứ trưởng Bộ NN&MT Nguyễn Hoàng Hiệp báo cáo tại phiên họp. Ảnh: VGP/Gia Huy

Các nền tảng dữ liệu quan trọng như cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VNfishbase), hệ thống giám sát hành trình tàu cá, hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử, cơ sở dữ liệu xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản… đã được kết nối, chia sẻ thống nhất từ Trung ương đến địa phương, đồng thời liên thông với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (VNeID).
Tính đến ngày 14/4/2026, cả nước có hơn 80.350 tàu cá có chiều dài từ 6m trở lên đã được đăng ký, cập nhật trên hệ thống VNfishbase. Trong đó, hơn 76.700 tàu cá còn hạn giấy phép khai thác. Về hạ tầng phục vụ truy xuất nguồn gốc, cả nước đã công bố 86 cảng cá đủ điều kiện hoạt động, chỉ định 72 cảng cá đủ điều kiện cho tàu cá vùng khơi cập cảng và 51 cảng cá đủ điều kiện xác nhận nguồn gốc thủy sản khai thác.

Đáng chú ý, hệ thống nhật ký điện tử và phần mềm ECDT đã được xây dựng, cơ bản đáp ứng yêu cầu truy xuất toàn trình đối với sản phẩm thủy sản khai thác. Đây là bước tiến quan trọng nhằm đảm bảo tính minh bạch, hợp pháp của sản phẩm, đồng thời tạo điều kiện kết nối với các hệ thống truy xuất của Liên minh châu Âu (EU) và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO).

Giảm mạnh vi phạm nhưng vẫn còn “điểm nghẽn”

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, công tác thực thi pháp luật thời gian qua đã có chuyển biến tích cực. Các biện pháp kiểm tra, kiểm soát và xử lý vi phạm được tăng cường, góp phần ngăn chặn, giảm thiểu hành vi khai thác IUU. Đặc biệt, tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài đã giảm đáng kể so với giai đoạn trước. Từ năm 2024 đến ngày 15/4/2026, có 101 tàu cá bị nước ngoài bắt giữ – con số cho thấy xu hướng giảm nhưng vẫn còn đáng lo ngại.
Qua đợt thanh tra lần thứ 5 của EC (diễn ra từ ngày 9 đến 19/3/2026), phía bạn ghi nhận những tiến bộ rõ rệt của Việt Nam, nhất là trong xử lý các trường hợp vi phạm vùng biển nước ngoài. Điều này đã góp phần nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật của ngư dân.
Tuy nhiên, EC cũng chỉ ra nhiều tồn tại chưa được khắc phục triệt để – đây chính là nguyên nhân chủ yếu khiến việc gỡ “thẻ vàng” chưa đạt kết quả như kỳ vọng. Trong đó, việc đánh dấu tàu cá, ghi biển số đăng ký đúng quy định chưa được thực hiện đầy đủ; công tác kiểm soát tàu cá xuất – nhập bến, giám sát sản lượng thủy sản bốc dỡ qua cảng còn lỏng lẻo ở một số nơi.
Đáng chú ý, việc kiểm soát và truy xuất nguồn gốc nguyên liệu thủy sản nhập khẩu bằng tàu container chưa chặt chẽ, thiếu đồng bộ giữa các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu. Đây là nội dung được EC đặc biệt quan tâm. Bên cạnh đó, tiến độ xử lý các vụ việc vi phạm IUU còn chậm, chưa thống nhất giữa các lực lượng; dữ liệu vi phạm chưa được cập nhật đầy đủ, kịp thời trên hệ thống, chưa đáp ứng yêu cầu minh bạch.

Phân tích nguyên nhân, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, năng lực thực thi pháp luật tại một số địa phương còn hạn chế; công tác chỉ đạo, điều hành và bố trí nguồn lực chưa thật sự quyết liệt. Hệ thống cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý nghề cá dù đã hình thành nhưng chưa hoàn toàn đồng bộ, liên thông; công nghệ giám sát còn hạn chế; hạ tầng cảng cá và nguồn lực quản lý còn thiếu và yếu.
Ngoài ra, trình độ ứng dụng khoa học – công nghệ của ngư dân còn hạn chế, nhiều tàu cá quy mô nhỏ; ý thức chấp hành pháp luật của một bộ phận ngư dân chưa cao. Việc thiếu sinh kế thay thế cũng là một trong những yếu tố khiến tình trạng vi phạm vẫn còn xảy ra.
Tại phiên họp, đại diện các bộ, ngành, địa phương đã tập trung rà soát việc thực hiện các nhiệm vụ, giải pháp chống khai thác IUU, đặc biệt là các khuyến nghị của EC sau đợt thanh tra lần thứ 5.

Tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm vi phạm

Kết luận phiên họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng thẳng thắn nhìn nhận, qua nhiều đợt làm việc với EC, Việt Nam vẫn còn những sai phạm mang tính lặp lại. Đây là nguyên nhân cốt lõi khiến việc gỡ “thẻ vàng” chưa đạt kết quả như mong muốn. Theo Phó Thủ tướng, hệ thống văn bản chỉ đạo hiện không thiếu, vấn đề nằm ở khâu tổ chức thực hiện. Do đó, yêu cầu đặt ra là phải thay đổi căn bản từ nhận thức đến hành động, xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị, địa phương.
Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương rà soát toàn diện việc thực hiện các chỉ đạo trước đây, nhất là những nhiệm vụ đã được giao cụ thể. Văn phòng Chính phủ được giao tổng hợp, báo cáo rõ tiến độ và kết quả thực hiện.
Đặc biệt, Bộ Nông nghiệp và Môi trường – cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo cần khẩn trương kiện toàn tổ chức bộ máy, sớm trình Thủ tướng thành lập Tổ công tác liên ngành. Tổ công tác này sẽ hoạt động thường xuyên, trực tiếp kiểm tra, đôn đốc tại địa phương, thay vì chỉ họp định kỳ.

Phó Thủ tướng yêu kết luận tại phiên họp. Ảnh: VGP/Gia Huy

Song song đó, Bộ cần hoàn thiện để trình ban hành nghị định thay thế Nghị định số 38/2024/NĐ-CP theo hướng tăng mức xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản, nhằm nâng cao tính răn đe – đây là yêu cầu trực tiếp từ phía EC.
Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát toàn bộ hệ thống pháp luật và quy trình quản lý liên quan đến khai thác thủy sản, từ kiểm soát đội tàu, truy xuất nguồn gốc đến nhập khẩu nguyên liệu. Những điểm còn bất cập phải được xử lý kịp thời, báo cáo Chính phủ để tháo gỡ.
Công tác kiểm tra, giám sát tại địa phương cần được tăng cường, gắn với trách nhiệm người đứng đầu. Những địa phương làm tốt cần được biểu dương, trong khi nơi buông lỏng quản lý phải bị xử lý nghiêm.
Đối với Bộ Quốc phòng, Phó Thủ tướng đề nghị tăng cường tuần tra, kiểm soát trên biển, kiên quyết không để phát sinh tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài. Lực lượng biên phòng phải kiểm soát chặt tàu cá ngay từ khi xuất bến, kết hợp tuyên truyền, vận động ngư dân tuân thủ quy định.
Phó Thủ tướng giao Bộ Công an tiếp tục điều tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đặc biệt là các đường dây môi giới đưa tàu cá và ngư dân khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài.
Bộ Tài chính có trách nhiệm rà soát quy trình xuất nhập khẩu thủy sản, làm rõ các vi phạm mà EC đã nêu, đồng thời đề xuất nguồn lực tài chính phục vụ công tác chống khai thác IUU.
Đối với các địa phương ven biển, Phó Thủ tướng yêu cầu tập trung xử lý dứt điểm các tồn tại, đặc biệt là việc lắp đặt thiết bị giám sát hành trình, kiểm soát tàu ra vào cảng, truy xuất nguồn gốc và xử phạt vi phạm.
Đồng thời, cần nghiên cứu thành lập các tổ liên ngành tại cảng cá với sự tham gia của lực lượng biên phòng, kiểm ngư, chi cục thủy sản nhằm tăng cường giám sát thực tế, đảm bảo tuân thủ quy định ngay từ khâu đầu vào.

Vũ Hải