Cá voi mõm khoằm Cuvier mắc cạn tại vùng biển Gia Lai

Theo thông tin từ địa phương, vào khoảng 14 giờ ngày 3/5, ngư dân thôn Vĩnh Hội, Cát Tiến phát hiện một cá thể cá voi lớn mắc cạn trong tình trạng suy yếu, trên thân có nhiều vết thương ở vùng lưng và mắt. Hàng chục người dân đã nỗ lực hỗ trợ, đưa cá trở lại biển. Tuy nhiên, đến trưa ngày 4/5, cá thể này được phát hiện đã chết cách bờ vài trăm mét.

Ông Lê Văn Toàn, Phó Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Vĩnh Hội, cho biết cá thể có chiều dài khoảng 4 mét, trọng lượng ước tính hơn 2 tấn. Phần đầu tròn, thuôn dài về phía trước, tạo thành mõm nhọn giống cá heo nhưng trán không gồ cao như cá heo. Toàn thân có màu xám chì đến xám xanh, riêng vùng bụng nhạt hơn. Trên da có nhiều đốm trắng loang lỗ.  Sau khi đưa vào bờ, người dân đã tiến hành chôn cất theo tập quán địa phương, vừa đảm bảo vệ sinh môi trường, vừa thể hiện sự tôn trọng đối với “cá Ông”, một biểu tượng linh thiêng trong đời sống ngư dân vùng biển.

Cá voi mõm khoằm Cuvier có  phần đầu tròn, thuôn dài về phía trước, tạo thành mõm nhọn giống cá heo nhưng trán không gồ cao như cá heo. Ảnh: Lê Văn Toàn

Ông Vũ Long, chuyên gia Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học và loài nguy cấp (CBES) cho biết đây là cá voi mõm khoằm Cuvier (Ziphius cavirostris) là một trong những loài thú biển ít được quan sát nhất trên thế giới. Thuộc nhóm cá voi có răng sống chủ yếu ở vùng biển sâu, loài này dành phần lớn thời gian dưới nước, khiến việc ghi nhận ngoài tự nhiên trở nên vô cùng hiếm hoi.

Theo phân loại của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), loài này hiện được xếp hạng Ít quan tâm-Least Concern (LC) ở cấp độ toàn cầu, nghĩa là chưa được xem là đang bị đe doạ tuyệt chủng trên phạm vi toàn cầu. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là loài không cần quan tâm bảo tồn, vì dữ liệu về cá voi mõm khoằm nói chung còn hạn chế, và loài này vẫn chịu tác động từ tiếng ồn dưới nước, hoạt động quân sự, mắc lưới, ô nhiễm biển và suy thoái môi trường đại dương.

Cá voi mõm khoằm Cuvier là một trong những loài cá voi mõm khoằm có phân bố rộng nhất thế giới. Loài này xuất hiện ở các đại dương nhiệt đới, cận nhiệt đới và ôn đới, gồm Đại Tây Dương, Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. Chúng thường gắn với vùng biển sâu ngoài khơi, đặc biệt là khu vực có địa hình đáy biển dốc, sườn lục địa, hẻm vực biển hoặc vùng nước sâu gần bờ. 

Người dân đưa cá voi mõm khoằm Cuvier vào bờ để tiến hành nghi lễ chôn cất. Ảnh: Lê Văn Toàn

Ông Long cũng khẳng định trong bối cảnh Việt Nam, việc ghi nhận cá voi mõm khoằm Cuvier mắc cạn tại khu vực ven biển Gia Lai (khu vực Vĩnh Hội, xã Cát Tiến) là phù hợp với hiểu biết hiện nay về phân bố của loài trong Biển Đông. Trước đây, cá voi mõm khoằm Cuvier đã được ghi nhận hoặc nghi nhận tại một số khu vực ven biển Việt Nam, đặc biệt là miền Trung và Nam Trung Bộ. Một số tài liệu về thú biển Việt Nam từng ghi nhận Ziphius cavirostris tại Khánh Hòa; các nghiên cứu về cá voi mắc cạn và hiện vật trong lăng cá Ông cũng cho thấy miền Trung Việt Nam là khu vực có nhiều bằng chứng quan trọng về sự hiện diện của các loài cá voi, cá heo và thú biển.

Đáng chú ý, cá voi mõm khoằm Cuvier là một trong những loài động vật có vú lặn sâu nhất thế giới, có thể lặn xuống hàng nghìn mét để tìm kiếm thức ăn. Thức ăn chính của chúng là mực và các loài chân đầu sống ở tầng nước sâu; ngoài ra còn có cá biển sâu và một số loài giáp xác. Các nghiên cứu tại Bắc Thái Bình Dương cho thấy khẩu phần ăn của loài này phụ thuộc mạnh vào nhóm chân đầu, với hàng chục loài khác nhau được ghi nhận trong mẫu phân tích.

Do đặc điểm sinh sống ở vùng biển sâu, nhiều hiểu biết của con người về cá voi mõm khoằm Cuvier không đến từ quan sát trực tiếp, mà chủ yếu từ các trường hợp mắc cạn. Nguyên nhân của hiện tượng này rất đa dạng, có thể bao gồm cá thể bị bệnh, già yếu, mất phương hướng, chấn thương, tác động của tiếng ồn cường độ cao dưới nước, hoặc ảnh hưởng của điều kiện hải dương học khiến cá thể suy yếu trôi dạt vào bờ.

Tại Việt Nam, bên cạnh các trường hợp mắc cạn, một nguồn tư liệu đặc biệt quan trọng là các bộ xương, sọ cá voi được lưu giữ tại các lăng cá Ông ở Quảng Ngãi, Gia Lai và nhiều địa phương ven biển khác. Những hiện vật này không chỉ mang giá trị văn hóa,  tín ngưỡng sâu sắc của cộng đồng ngư dân, mà còn là nguồn dữ liệu khoa học quý giá, góp phần làm sáng tỏ sự đa dạng và lịch sử hiện diện của các loài thú biển trong vùng biển Việt Nam, ông Long cho biết thêm./.

ÁI TRINH