Cơ hội “vàng” cho xuất khẩu cá tra năm 2026

Khoảng trống “vàng”

Theo nhận định từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), thị trường thủy sản thế giới năm 2026 sẽ chứng kiến một cú sốc cung đáng kể. Dự báo sản lượng cá thịt trắng khai thác tự nhiên sẽ sụt giảm khoảng 145.000 tấn. Việc khan hiếm của một mặt hàng thay thế chính là cơ hội vàng cho mặt hàng còn lại.

Trước áp lực thiếu hụt nguồn cung và xu hướng tiêu dùng xanh tại EU và Mỹ, các nhà nhập khẩu quốc tế buộc phải tìm kiếm nguồn protein thay thế có tính ổn định cao. Đây chính là lúc lợi thế “nuôi trồng chủ động” của cá tra Việt Nam phát huy tác dụng. Không phụ thuộc vào may rủi của tự nhiên như đánh bắt, cá tra Việt Nam với quy trình kiểm soát chặt chẽ, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe như ASC, BAP đang trở thành lựa chọn tối ưu để lấp đầy khoảng trống này.

Dựa trên những tín hiệu đó, VASEP đưa ra nhận định, ngành cá tra Việt Nam tự tin đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu năm 2026 đạt 2,3 tỷ USD, tăng trưởng 5% so với mức nền cao của năm 2025.

Ảnh minh họa

Đòn bẩy và nghịch lý

Để biến cơ hội thành tiền tệ thực tế, ngành cá tra đang thực hiện cuộc tái cấu trúc mạnh mẽ dựa trên hai trụ cột chiến lược.

Đầu tiên là cuộc cách mạng chuyển đổi số thực chất. Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, năm 2026 sẽ là năm của công nghệ đi sâu vào sản xuất. Ngành cá tra đang ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) vào khâu chọn giống để cải thiện tỷ lệ sống và tối ưu hóa thức ăn (FCR). Đồng thời, các sàn giao dịch trực tuyến và phần mềm quản trị cơ sở dữ liệu đang giúp rút ngắn chuỗi cung ứng, kết nối trực tiếp từ ao nuôi đến bàn ăn quốc tế, đảm bảo truy xuất nguồn gốc minh bạch – tấm “hộ chiếu” quyền lực để đi vào các thị trường khó tính.

Cùng với yếu tố công nghệ là cú hích lớn từ hành lang pháp lý. Nghị định số 320/2025/NĐ-CP và các sửa đổi về Luật Thuế GTGT có hiệu lực từ 1/1/2026 đã chính thức cởi trói cho doanh nghiệp chế biến. Việc đưa hoạt động chế biến thủy sản vào diện ưu đãi miễn thuế thu nhập doanh nghiệp được xem là đòn bẩy tài chính, khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào máy móc, công nghệ chế biến sâu thay vì chỉ xuất thô.

Ngoài những điều kiện thuận lợi, ngành cá tra còn chứa những thách thức lớn, đặc biệt là “nghịch lý giá” đầy rủi ro. Cụ thể, chi phí đầu vào đã tăng phi mã khi giá thành sản xuất leo thang từ 1 USD lên 1,2 – 1,3 USD/kg. Đáng lo ngại hơn, giá cá giống có thời điểm “sốt” lên tới 55.000 – 58.000 đồng/kg (gấp đôi đầu năm) do nguồn cung giống khan hiếm. Trong khi chi phí bị đội lên cao, giá bán lại khó tăng tương ứng do sự cạnh tranh gay gắt, khiến biên lợi nhuận của người nuôi bị bào mòn đáng kể.

Một thách thức khác nằm ở sự lệch pha trong cơ cấu sản phẩm. Hiện tại, 98% tỷ trọng xuất khẩu vẫn là cá fillet đông lạnh, trong khi các dòng sản phẩm giá trị gia tăng (tẩm bột, nấu liền…) dù tăng trưởng hai con số nhưng mới chỉ chiếm 2,4%. Trước thực trạng này, VASEP khuyến nghị “chìa khóa” để thoát bẫy giá rẻ trong năm 2026 là buộc phải gia tăng tỷ trọng hàng chế biến sâu. Chỉ khi bán được sự tiện lợi và giá trị gia tăng, doanh nghiệp Việt mới thoát khỏi áp lực cạnh tranh trực diện về giá nguyên liệu với các đối thủ khác.

Phát triển thị trường

Chiến lược thị trường năm 2026 được định hình theo thế chân kiềng vững chắc, kết hợp linh hoạt giữa các thị trường truyền thống và tiềm năng.

Đối với các thành trì truyền thống như Mỹ, EU và Trung Quốc, ưu tiên hàng đầu là tiếp tục củng cố thị phần. Điểm sáng lớn nhất hiện nay là thị trường Trung Quốc và Hồng Kông đang dẫn đầu đà phục hồi với mức tăng trưởng ấn tượng 28,5% trong năm 2025.

Bên cạnh đó, dòng chảy thương mại đang dịch chuyển mạnh mẽ sang những ngôi sao mới nổi. Brazil đang trở thành hiện tượng thú vị với mức tăng trưởng 51%. Không chỉ vậy, khối CPTPP (với Nhật Bản, Canada…) tiếp tục đóng vai trò là “đầu kéo” thương mại tự do quan trọng, giúp ngành thủy sản đa dạng hóa rủi ro khi các thị trường lớn có biến động.

Năm 2026 được định vị là năm “bản lề” để chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế thủy sản. Dù khó khăn từ rào cản thương mại (thuế chống bán phá giá, thẻ vàng IUU) vẫn còn đó, nhưng với sự cộng hưởng của Thiên thời (thiếu hụt cung toàn cầu), Địa lợi (EVFTA, CPTPP) và Nhân hòa (Chính sách thuế, Chuyển đổi số), con cá tra Việt Nam đang đứng trước vận hội lớn để bơi ra biển lớn, khẳng định vị thế của một ngành hàng tỷ đô bền vững.

Tuệ Lâm