Kiểm tra, đánh giá mô hình “Làng cá văn minh” gắn với xây dựng nông thôn mới bền vững tại Đại Lãnh

Tham gia đoàn kiểm tra có ông Trần Nhật Lam, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia; ông Nguyễn Trọng Chánh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Khánh Hòa, cùng các thành viên. Tại địa phương, đoàn đã khảo sát thực tế, trao đổi trực tiếp với ngư dân và tham quan các thiết chế văn hóa gắn với đời sống cộng đồng làng chài Vạn Lạch.

Mô hình “Làng cá văn minh” được triển khai từ tháng 6 đến tháng 10/2026, do Trung tâm Kinh tế và Quy hoạch thủy sản thuộc Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam và Công ty Cổ phần Viễn thông năng lượng TCOMIE phối hợp với UBND xã Đại Lãnh thực hiện. Thông qua các hoạt động tập huấn, tuyên truyền và hướng dẫn thực hành, mô hình hướng đến xây dựng cộng đồng ngư dân văn minh, đoàn kết, phát triển sinh kế bền vững, chấp hành pháp luật về thủy sản, bảo vệ môi trường biển và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, gắn với xây dựng nông thôn mới nâng cao tại địa phương.

Bốn nội dung trọng tâm của mô hình gồm: bảo tồn và phát huy văn hóa làng cá; nâng cao nhận thức và thực hành tuân thủ pháp luật trong hoạt động thủy sản; bảo vệ môi trường; hỗ trợ bảo đảm an ninh, trật tự. Các nội dung được triển khai gắn với điều kiện sản xuất và đời sống của người dân, lấy sự tham gia của cộng đồng làm nền tảng để duy trì mô hình.

Trong quá trình kiểm tra, đoàn đã gặp gỡ, trao đổi với những ngư dân tham gia thu gom rác thải trên tàu cá và mang về bờ sau mỗi chuyến biển. Ngư dân được hỗ trợ túi lưới để lưu giữ rác trên tàu, từng bước hình thành thói quen thu gom, hạn chế thải bỏ rác xuống biển. Đồng thời, người dân đã và đang tham gia cài đặt, thực hành khai báo nhật ký khai thác điện tử, tiếp cận công cụ số phục vụ hoạt động khai thác thủy sản.

Việc trao đổi trực tiếp tại hiện trường giúp đoàn kiểm tra tìm hiểu cách thức ngư dân thực hiện các hoạt động của mô hình, đồng thời ghi nhận những vấn đề cần tiếp tục hướng dẫn, hỗ trợ. Đây là cơ sở thực tiễn để hoàn thiện phương thức triển khai, bảo đảm các hoạt động phù hợp với đặc điểm nghề cá và khả năng tham gia của người dân địa phương.

Bên cạnh các hoạt động sản xuất và bảo vệ môi trường, đoàn đã tham quan nhà văn hóa và Lăng Ông Nam Hải, những không gian gắn bó với sinh hoạt cộng đồng và đời sống tín ngưỡng của cư dân làng biển. Trong tín ngưỡng dân gian, “Ông Nam Hải” là cách gọi tôn kính cá voi, được ngư dân xem là vị thần che chở, cứu giúp người đi biển. Tín ngưỡng thờ cá Ông thể hiện lòng tri ân, niềm tin và ước vọng về những chuyến biển bình an, thuận lợi.

Theo thông tin từ cộng đồng, hằng năm, vào ngày 15 tháng 3 âm lịch, người dân tổ chức Lễ hội Cầu Ngư và Cầu an với các nghi thức nghinh Ông trên biển, tế lễ và hát lễ. Nghi thức nghinh Ông mang ý nghĩa cung nghinh thần linh về nơi thờ tự; các hoạt động tế lễ thể hiện lòng thành kính và lời cầu nguyện chung của cộng đồng.

Kinh phí tổ chức lễ hội chủ yếu được huy động từ sự đóng góp của các chủ ghe, chủ tàu và các hộ dân. Theo thông tin địa phương cung cấp, mức đóng góp hằng năm theo hương ước khoảng 1 triệu đồng đối với chủ ghe và khoảng 300 nghìn đồng đối với hộ không trực tiếp làm nghề biển. Sự chung tay này góp phần duy trì các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và củng cố tinh thần gắn kết trong làng.

Tuy nhiên, việc bảo tồn một số hình thức diễn xướng dân gian đang gặp khó khăn. Trước đây, người dân tự tổ chức biểu diễn hát bài chòi trong lễ hội; hiện nay, hoạt động này đã mai một, trong khi các chương trình hát lễ chủ yếu phải mời các đoàn nghệ thuật từ nơi khác. Thực tế đó cho thấy nhu cầu tiếp tục gìn giữ, trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời khuyến khích sự tham gia của thế hệ trẻ vào các hoạt động cộng đồng.

Cùng với lễ hội, các hương ước, quy ước của làng vẫn được duy trì, nhất là những nội dung về tương trợ trong lao động trên biển và trách nhiệm đóng góp cho hoạt động chung. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng cộng đồng ngư dân đoàn kết, có trách nhiệm, đồng thời mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa làng biển.

Làng chài Vạn Lạch, gồm thôn Đông Bắc và thôn Đông Nam, là cộng đồng cư dân có truyền thống gắn bó lâu đời với nghề khai thác thủy sản, lưu giữ nhiều nét văn hóa đặc trưng của vùng ven biển Nam Trung Bộ. Theo số liệu địa phương cung cấp, khu vực có 1.123 hộ dân với 4.353 nhân khẩu. Cùng với nghề biển truyền thống, người dân đang từng bước mở rộng sang thương mại, dịch vụ và du lịch.

Lãng cá hiện có 52 tàu cá, trong đó 23 tàu có chiều dài trên 12 m, hoạt động với các nghề lưới rút, lưới cước thúng và một số nghề khai thác truyền thống khác. Đối tượng khai thác chủ yếu là cá, tôm và mực. Các chuyến biển phần lớn diễn ra trong ngày hoặc qua đêm, phù hợp với quy mô tàu và đặc điểm hoạt động khai thác của cộng đồng.

Nuôi biển cũng là sinh kế từng giữ vai trò quan trọng tại địa phương. Hiện người dân tiếp tục duy trì nuôi cá chim lồng bè, trong khi nghề nuôi tôm hùm đã suy giảm mạnh. Theo phản ánh của người dân, chất lượng môi trường nước không còn phù hợp đã ảnh hưởng đến hiệu quả nuôi tôm hùm, khiến nhiều hộ phải chuyển đổi sinh kế. Thực tế này đặt ra yêu cầu gắn phát triển sản xuất với bảo vệ môi trường và lựa chọn sinh kế phù hợp.

Cơ cấu sinh kế của cộng đồng hiện có sự chuyển dịch rõ nét: khoảng 60% số hộ tham gia thương mại, dịch vụ; khoảng 30% trực tiếp làm nghề biển; số còn lại làm việc trong các lĩnh vực khác. Hạ tầng giao thông được đầu tư, kết nối thuận lợi hơn với trung tâm xã và các khu vực lân cận. Cùng với quá trình đa dạng hóa sinh kế, những thay đổi này góp phần cải thiện đời sống người dân và tạo điều kiện để triển khai các hoạt động xây dựng làng cá văn minh.

Hoạt động kiểm tra, đánh giá tại hiện trường là dịp nhìn nhận việc triển khai mô hình trong mối liên hệ giữa sản xuất, môi trường, văn hóa và đời sống cộng đồng. Những thực hành cụ thể như thu gom rác trên tàu, mang rác về bờ, khai báo nhật ký khai thác điện tử và duy trì sinh hoạt văn hóa truyền thống là cơ sở để tiếp tục vận động người dân tham gia xây dựng làng cá văn minh.

Trong thời gian tới, Trung tâm Kinh tế và Quy hoạch thủy sản sẽ phối hợp với UBND xã Đại Lãnh xây dựng kế hoạch duy trì, phát triển mô hình tại Vạn Lạch. Định hướng này cần tiếp tục gắn việc nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, bảo vệ môi trường với gìn giữ bản sắc văn hóa và phát triển sinh kế, để các hoạt động của mô hình trở thành thực hành thường xuyên trong đời sống người dân, đóng góp thiết thực vào xây dựng nông thôn mới bền vững tại địa phương.

Hồng Ngân