Tôm hùm vươn tầm giá trị

Dư địa lớn

Tôm hùm là một trong những đối tượng nuôi biển có giá trị kinh tế cao, giữ vai trò quan trọng đối với sinh kế của cộng đồng ven biển miền Trung. Nghề này phát triển mạnh tại nhiều địa phương từ Quảng Bình đến TP Hồ Chí Minh, trong đó Khánh Hòa và Đắk Lắk chiếm hơn 95% tổng số lồng nuôi và sản lượng tôm hùm thương phẩm của cả nước.

Tại Khánh Hòa, nghề nuôi tôm hùm bắt đầu hình thành từ những năm 1990 và ngày càng phát triển tại các vùng nuôi trọng điểm. Theo ông Hoàng Anh Hào, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Biển đảo Khánh Hòa, toàn tỉnh hiện có hàng trăm nghìn lồng nuôi, tập trung tại vịnh Vân Phong, vịnh Cam Ranh, vịnh Phan Rang, vịnh Nha Trang và khu vực phường Đông Ninh Hòa. Nghề nuôi tôm hùm đã trở thành nguồn sinh kế quan trọng, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân các xã, phường ven biển.

Đà tăng trưởng của ngành hàng cũng được phản ánh rõ qua hoạt động xuất khẩu. Tại Hội nghị “Phát triển nuôi, tiêu thụ tôm hùm bền vững” diễn ra ngày 8/8 ở Khánh Hòa, Cục Thủy sản và Kiểm ngư cho biết kim ngạch xuất khẩu tôm hùm năm 2025 đạt kỷ lục 858 triệu USD. Trong 6 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 11.790 tấn, đạt 584,6 triệu USD, tăng 44,1% so cùng kỳ.

Trung Quốc tiếp tục là thị trường tiêu thụ chủ lực, chiếm tới 98,53% kim ngạch xuất khẩu. Kết quả này cho thấy nhu cầu đối với tôm hùm Việt Nam vẫn ở mức cao, nhờ lợi thế về chất lượng, vị trí địa lý và khả năng cung ứng sản phẩm sống. Cùng với xu hướng tiêu dùng thực phẩm cao cấp tại nhiều thị trường châu Á, tôm hùm vẫn còn dư địa tăng trưởng đáng kể.

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này và duy trì đà tăng trưởng, ngành tôm hùm cần từng bước tháo gỡ những hạn chế đang tồn tại trong chuỗi sản xuất.

Tháo gỡ điểm nghẽn

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là nguồn giống tôm hùm. Nhu cầu giống trên cả nước hiện khoảng 100 – 120 triệu con/năm, nhưng nguồn khai thác tự nhiên mới đáp ứng khoảng 10%. Đối với tôm hùm bông, sản xuất giống nhân tạo đã có những bước tiến ở quy mô nghiên cứu, song chưa đủ điều kiện để phát triển thành nguồn cung thương mại ổn định.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, việc thiếu nguồn giống nhập khẩu chính ngạch đã đẩy giá con giống lên mức 45.000 – 70.000 đồng/con. Giá cao không chỉ làm tăng chi phí đầu vào mà còn tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện hoạt động kinh doanh, vận chuyển giống không rõ nguồn gốc. Về lâu dài, sự phụ thuộc vào khai thác tự nhiên và nhập khẩu khiến ngành khó chủ động kế hoạch sản xuất, đồng thời tạo thêm áp lực lên nguồn lợi.

Ở khâu nuôi thương phẩm, nhiều vùng vẫn phát triển theo phương thức truyền thống, thiếu liên kết và chưa được quản lý đồng bộ theo sức tải môi trường. Mật độ lồng nuôi cao, hệ thống quan trắc và cảnh báo môi trường còn hạn chế khiến người nuôi dễ bị động khi xảy ra ô nhiễm hoặc dịch bệnh.

Đáng lưu ý, tỷ lệ hao hụt trong quá trình nuôi vẫn ở mức khoảng 30 – 35%. Thói quen sử dụng thức ăn tươi sống cũng làm gia tăng lượng chất hữu cơ phát sinh trong môi trường, ảnh hưởng đến chất lượng nước và sức khỏe vật nuôi. Khi điều kiện môi trường bất lợi, những yếu tố này có thể cộng hưởng, làm gia tăng rủi ro và thiệt hại cho người nuôi.

Một thách thức khác nằm ở thị trường xuất khẩu. Trung Quốc hiện chiếm tới 98,53% kim ngạch, cho thấy mức độ phụ thuộc rất lớn vào một thị trường. Đây là lợi thế trong giai đoạn nhu cầu cao nhưng đồng thời cũng là rủi ro dài hạn. Chỉ cần chính sách nhập khẩu, kiểm dịch hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật thay đổi, hoạt động tiêu thụ có thể chịu tác động đáng kể.

Bên cạnh đó, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và tính hợp pháp của sản phẩm ngày càng được nâng lên. Với tôm hùm bông, yêu cầu chứng minh nguồn gốc hợp pháp (F2) là một trong những vấn đề cần được tháo gỡ để mở rộng thị trường.

Những hạn chế trên cho thấy tăng trưởng về sản lượng và giá trị xuất khẩu chưa đủ để bảo đảm sức phát triển lâu dài. Ngành tôm hùm cần một bước chuyển căn bản trong tổ chức sản xuất, quản lý vùng nuôi và xây dựng chuỗi giá trị.

Phát triển bền vững

Để tạo nền tảng cho bước chuyển này, các địa phương cho rằng cần ưu tiên đầu tư cho khoa học công nghệ và tháo gỡ những điểm nghẽn trong chuỗi giá trị. Từ thực tiễn quản lý và phát triển ngành tại địa phương, Khánh Hòa và Đắk Lắk kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan Trung ương ưu tiên các nhiệm vụ khoa học, công nghệ cấp quốc gia cho ngành tôm hùm, tập trung làm chủ công nghệ sản xuất giống nhân tạo, nghiên cứu thức ăn công nghiệp, hoàn thiện quy trình nuôi RAS và kiểm soát các bệnh phổ biến.

Hai địa phương cũng đề xuất cơ chế hỗ trợ về tài chính, tín dụng, hạ tầng hậu cần, tháo gỡ vướng mắc trong nhập khẩu giống chính ngạch và đẩy mạnh xúc tiến thị trường. Những giải pháp này sẽ góp phần nâng cao tính chủ động, giảm phụ thuộc vào nguồn lực bên ngoài và tạo nền tảng cho ngành phát triển hiện đại, bền vững.

Ở góc độ thị trường, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam cho rằng cần đưa tôm hùm trở thành ngành hàng thủy sản chiến lược, từng bước xây dựng thương hiệu tôm hùm Việt Nam và tháo gỡ các rào cản liên quan đến loài, nguồn gốc, hồ sơ khoa học và truy xuất. Việc chuẩn hóa chuỗi từ vùng nuôi đến doanh nghiệp xuất khẩu cần được triển khai đồng bộ, đi cùng hướng dẫn cụ thể để người nuôi và doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của từng thị trường.

Một hệ thống cảnh báo sớm và bộ thông tin thị trường chuyên biệt cho tôm hùm cũng cần được xây dựng nhằm cung cấp kịp thời thông tin về môi trường, dịch bệnh, nhu cầu tiêu thụ và thay đổi chính sách nhập khẩu.

Về dài hạn, đa dạng hóa thị trường là yêu cầu không thể bỏ qua. Duy trì thị trường Trung Quốc vẫn có ý nghĩa quan trọng, nhưng song song cần tìm kiếm thêm các thị trường có nhu cầu đối với thủy sản cao cấp. Cùng với đó, phát triển sản phẩm chế biến sẽ giúp giảm phụ thuộc vào hình thức xuất khẩu tôm sống, gia tăng giá trị và kéo dài khả năng tiêu thụ.

Thanh Hiếu