Trữ cá mùa lũ mở hướng sinh kế thuận thiên cho người dân Đồng Tháp

Biến mùa lũ thành cơ hội sản xuất

Năm 2026, mô hình được tổ chức với 2 tổ nông dân, tổng diện tích khoảng 150 ha. Trong đó, xã Tràm Chim có 70 ha và xã Phú Cường 80 ha. Thay vì coi thời gian ngập nước là khoảng thời gian sản xuất bị gián đoạn, người dân tham gia mô hình được hướng dẫn tận dụng mặt nước để trữ và nuôi cá trong khu vực đăng quầng. Phương thức dựa trên điều kiện tự nhiên sẵn có của vùng lũ, kết hợp với các biện pháp kỹ thuật để kiểm soát đối tượng nuôi.

Theo thiết kế của mô hình, khu vực nuôi được tạo lập bằng hệ thống lưới, cừ tràm cùng các vật tư cần thiết. Cá giống sau khi được bàn giao sẽ được đưa vào khu vực đăng quầng trên ruộng. Trong quá trình nuôi, các tổ nông dân có trách nhiệm theo dõi môi trường nước, tình trạng cá và thực hiện các biện pháp chăm sóc theo hướng dẫn kỹ thuật.

Tổng số cá giống được đưa vào mô hình khoảng 900.000 con cá mè hoa, cỡ 100 con/kg và 300.000 con cá chép. Trong số cá mè hoa, WWF-Việt Nam hỗ trợ một phần, phần còn lại do người dân tham gia đối ứng. Các hộ cũng chủ động chuẩn bị lưới, cừ tràm và những vật tư cần thiết phục vụ việc đăng quầng.

Người dân thả cá giống vào khu vực đăng quầng trên ruộng. Ảnh: TTKNQG

Để hạn chế rủi ro trong quá trình triển khai, công tác chuyển giao kỹ thuật được thực hiện trước và trong thời điểm thả cá. Trước khi mô hình được triển khai, các nhóm nông dân và người dân sinh sống quanh khu vực vùng đệm đã được chuyên gia của Trường Thủy sản, Đại học Cần Thơ tập huấn kỹ thuật canh tác, theo dõi và giám sát mô hình.

Tại hoạt động bàn giao, thả cá giống, cán bộ Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp tỉnh Đồng Tháp hướng dẫn người dân yêu cầu kỹ thuật liên quan đến cá giống, từ tiếp nhận, vận chuyển đến thả cá. Các nội dung về quản lý môi trường nước, mật độ nuôi, chăm sóc, phòng ngừa dịch bệnh và theo dõi sức khỏe đàn cá cũng được lưu ý.

Đối với mô hình sản xuất trong điều kiện mùa lũ, việc theo dõi thường xuyên càng có ý nghĩa bởi các yếu tố về mực nước và môi trường có thể thay đổi theo diễn biến tự nhiên. Người dân được yêu cầu chủ động quan sát tình trạng cá, chất lượng nước và tốc độ sinh trưởng để kịp thời xử lý khi xuất hiện những dấu hiệu bất thường.

Hướng đến thích ứng thay vì đối phó

Điểm đáng chú ý của mô hình là cách tiếp cận “thuận thiên”, tức tổ chức sản xuất dựa nhiều hơn vào đặc điểm tự nhiên của vùng thay vì cố gắng kiểm soát hoàn toàn các yếu tố tự nhiên.

Mùa lũ mang theo lượng nước lớn và các nguồn thức ăn tự nhiên, đồng thời tạo ra điều kiện sinh thái đặc thù cho nhiều loài thủy sản. Nếu được quản lý phù hợp, những lợi thế này có thể được tận dụng để bổ sung một hoạt động sản xuất trong thời gian canh tác truyền thống gặp hạn chế.

Tuy nhiên, thuận thiên không đồng nghĩa với sản xuất thiếu kiểm soát. Các tổ nông dân vẫn phải theo dõi diễn biến mực nước, môi trường và sức khỏe đàn cá; đồng thời thực hiện các yêu cầu kỹ thuật nhằm hạn chế rủi ro dịch bệnh và những tác động bất lợi đến hiệu quả mô hình.

Với cách tiếp cận này, hiệu quả của mô hình không chỉ được nhìn nhận ở lượng cá thu hoạch. Khả năng tận dụng nguồn lực tự nhiên, giảm sự phụ thuộc vào một phương thức sản xuất, tạo thêm hoạt động sinh kế trong mùa lũ và nâng cao năng lực tổ chức sản xuất của cộng đồng cũng là những kết quả cần được quan tâm.

Đây là vấn đề có ý nghĩa đối với Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang làm gia tăng những thay đổi về điều kiện sản xuất. Việc đa dạng hóa sinh kế và lựa chọn những mô hình phù hợp với đặc điểm sinh thái từng khu vực có thể giúp người dân chủ động hơn trước các biến động của tự nhiên.

Mô hình đăng quầng trữ cá mùa lũ tại Tràm Chim và Phú Cường hiện mới được triển khai ở quy mô thử nghiệm. Vì vậy, việc theo dõi, đánh giá trong quá trình thực hiện sẽ có vai trò quyết định đối với khả năng nhân rộng.

Mô hình “trữ cá mùa lũ” mở ra hướng đi bền vững cho người dân. Ảnh: Báo Dân Việt

Các chỉ tiêu về sinh trưởng của cá, sản lượng, chi phí đầu tư, hiệu quả kinh tế và những tác động đến môi trường được ghi nhận đầy đủ. Đây sẽ là cơ sở để đánh giá mô hình không chỉ ở góc độ sản xuất mà còn trên phương diện sinh kế và khả năng thích ứng với điều kiện khí hậu thay đổi.

Nếu cho kết quả phù hợp, mô hình có thể cung cấp thêm cơ sở thực tiễn cho việc khai thác lợi thế mùa lũ tại những khu vực có điều kiện tương đồng. Từ đó, tư duy sản xuất có thể từng bước chuyển từ “né lũ” sang “sống cùng lũ”, tận dụng những giá trị mà mùa lũ mang lại nhưng vẫn bảo đảm an toàn, hiệu quả và phù hợp với hệ sinh thái.

Bình Nguyên